Link do wszystkich dokumentów


Gustaw Le Bon 
                                                                                      Psychologia Tłumu




Od Autora

Całokształt wspólnych cech jednostek danego narodu, wynikających z wpływów środowiska i z dziedziczno­ści, stanowi duszę rasy. Cechy te są dziedziczne, a za­tem niezwykle stałe. Gdy jednak pewna ilość ludzi, ulegając pewnym wpływom, chwilowo się zespoli, wte­dy obok ich cech dziedzicznych występują na jaw nowe cechy, nieraz mocno odmienne od cech rasy. Ich całokształt tworzy duszę zbiorową, potężną, lecz krótkotrwałą. W dziejach narodów tłumy odgrywały zawsze niepoślednią rolę; nie była ona nigdy jednak tak w skutki brzemienna jak w obecnej epoce. Cha­rakterystycznym rysem obecnego wieku jest górowa­nie nieświadomej działalności tłumu nad świadomą działalnością jednostek.      

                            

 Wprowadzenie  


Era tłumów 


Ewolucja obecnego wieku — Wielkie przemiany cywilizacji wy­pływają z przemian w myśli ludów — Obecna wiaia w potęgę tłumów — Zmienia ona tradycyjną politykę państw — Jak dokonuje się dochodzenie do władzy warstw ludowych i jak wykonują one swą władzę? — Nieodzowne konsekwencje potęgi tłumów — Mają one jedynie rozkładową rolę — Przez nie na­stępuje rozkład zbyt starych cywilizacji — Powszechna niezna­jomość psychologii tłumów — Znaczenie badania tłumów dla prawodawców i mężów stanu.



Wielkie przewroty poprzedzające zmiany cywilizacji zdają 'się na pierwszy rzut oka wynikać z ważnych przeobrażeń politycznych: najazdów ludów lub upadku dynastii. Dokładne zbadanie tych wydarzeń wskazuje jednak, że poza ich pozornymi przyczynami kryją się głębokie zmiany w sposobie i charakterze myślenia ludów, będących rzeczywistą przyczyną przeobrażeń. Istotne przewroty w dziejach ludzkości nie odbywały się ani gwałtownie, ani nie potrafią przykuć naszej uwagi swą wielkością. Decydujące bowiem zmiany, dzięki którym odnawiają się cywilizacje, zachodzą w ideach, pojęciach i wierzeniach. Najbardziej rzuca­jące się w oczy wydarzenia historyczne to tylko do­stępne dla badacza skutki niewidocznych zmian w spo­sobie myślenia ludów. Dlatego tylko zmiany te nieczę­sto się zdarzają — że najbardziej stałą cechą rasy jest dziedziczna jej umysłowość i uczuciowość. Doba obecna jest jednym z tych krytycznych momentów, w których przeobraża się myśl ludzka.

Dwa są podstawowe czynniki tej przemiany. Pierw­szym z nich jest zupełny upadek wszystkich dogma­tów religijnych, społecznych i politycznych, na których wyrosła nasza dotychczasowa cywilizacja. Drugim zaś jest powstanie zupełnie nowych warunków bytu i my­ślenia, których podłożem są współczesne odkrycia w dziedzinie nauki i przemysłu.

Ponieważ jednak idee minionych wieków, chociaż silnie nadwerężane, są jeszcze potężne, a idee dążące do zastąpienia upadających znajdują się w okresie tworzenia się — czasy obecne są epoką przejściową i epoką rozprężenia. Trudno dziś przewidywać, co kiedyś wyniknie z okresu tego, nieco chaotycznego z konieczności rzeczy. Nie wiemy, na jakich ideach za­sadniczych oprze się społeczeństwo, które zajmie nasze miejsce, ale już obecnie możemy przewidywać, że w organizacji swej będzie się musiało liczyć z nie­dawno powstałą potęgą i ostatnim władcą bieżącego wieku: z potęgą tłumu. Na gruzach tylu poglądów, niegdyś prawdziwych i czczonych, dziś już na pół obu­marłych, tylu powag zdruzgotanych przez rewolucje wyrosła na razie tylko ta jedna potęga, która dąży do pochłonięcia wszystkich innych w możliwie naj­krótszym czasie. Obecnie, kiedy chwieją się, giną nasze odwieczne poglądy, kiedy usuwane są dotychczasowe podpory życia społecznego, urok potęgi tłumu wciąż rośnie i nic jej nie grozi. Nadchodzące stulecie będzie zatem erą tłumów.

W wieku ubiegłym zasadniczymi czynnikami wpły­wającymi na bieg dziejów były: tradycyjna polityka państw i rywalizacja domów panujących. Na opinię tłumu najczęściej zasadniczo nie zwracano żadnej uwagi. Obecnie tradycje polityczne, dążenia osobiste panujących, ich współzawodnictwo niewiele znaczą. Najważniejszy stał się głos tłumu, którego nasłuchują królowie, a on im nakazuje, jak mają postępować. Losy narodów rozstrzygają się teraz nie w radach książąt, lecz w duszy tłumów. Najbardziej charakte­rystycznym i najsilniej uderzającym rysem obecnego przejściowego okresu jest dojście do głosu warstw ludowych, a raczej stopniowe i powolne zamienianie się tych warstw w warstwy panujące. Rzeczywistym tego wyrazem nie jest powszechne głosowanie, które przez długi czas miało nieznaczny wpływ i początko­wo dawało się łatwo kierować.

Potęga tłumu rosła powoli, początkowo przez rozsze­rzanie się pewnych idei, które z wolna stawały się treścią duszy tłumu, a następnie przez stopniowe zrze­szanie się jednostek dążących do urzeczywistnienia tych koncepcji, dotychczas tylko teoretycznych. Drogą zrzeszania się wykuwały sobie tłumy pojęcie o swych dążeniach i celach, jeżeli niezupełnie uzasadnione, to w każdym razie jasno określone, i w ten sposób uświadomiły sobie swą potęgę. Zawiązują one teraz syndykaty, przed którymi ustępuje wszelka władza, tworzą giełdy pracy, które wbrew wszelkim prawom ekonomicznym chcą rządzić warunkami pracy i płacy robotnika. Tłumy wysyłają do ciał ustawodawczych swych przedstawicieli, pozbawionych wszakże wszel­kiej inicjatywy i samodzielności, będących jedynie rzecznikami komitetów, które ich wybrały.

Żądania tłumu są coraz wyraźniejsze, a celem tych żądań jest zupełne zburzenie obecnego porządku spo­łecznego. W miejsce dotychczasowego ustroju tłum usiłuje zaprowadzić pierwotny komunizm, który jedy­nie w zaraniu cywilizacji był normalną formą wewnę­trznego współżycia wszystkich grup ludzkich. Ograni­czenie czasu pracy, wywłaszczenie kopalń, kolei żelaznych, fabryk i gruntów, równy podział dochodów, oddanie władzy w społeczeństwie warstwom ludowym itd. — oto żądania tłumu.

Tłum nie posiada wielkiej zdolności rozumowania; posiada w zamian wielką zdolność do działania, którą potęguje obecna jego organizacja. Idee wyłaniające się w obecnej dobie wkrótce zamienią się w idee od­wieczne, nabędą wszechmocy i despotycznej siły, nie dopuszczającej do ich roztrząsania. Boskie prawa tłu­mu zajmą miejsce boskich praw królów. Pisarze ce­nieni przez naszą burżuazję i będący dobrymi przed­stawicielami jej nieco ciasnych i krótkowzrocznych poglądów, jej powszechnego sceptycyzmu i nierzadko wybujałego sobkostwa, przerażeni są tą nową potęgą, a chcąc zwalczyć rozprzężenie umysłów, z rozpaczą zwracają się o pomoc moralną do Kościoła, niegdyś tak bardzo przez nich lekceważoną. Głoszą oni bank­ructwo wiedzy i na powrót uznają wielkość objawio­nych prawd. Zapominają jednak ci nowo nawróceni, że choćby sami byli pod działaniem łaski, to wątpić można, czy uzyska ona władzę nad duszami tych, któ­rych nie obchodzą sprawy zaświatów. Tłum nie chce już bogów, których wyrzekli się wczoraj dawni jego panowie, przyczyniając się do ich obalenia. Rzeki nie płyną z powrotem do źródeł. Nauka wcale nie zban­krutowała i nie ona ponosi odpowiedzialność za obec­ne rozprzężenie umysłów, nie ona zrodziła tę potęgę, która wyrosła z owego rozprzężenia. Nauka przyrzekła nam tylko docieczenie prawdy lub co najwyżej po­znanie związków dostępnych naszemu rozumowi, nigdy zaś nie łudziła obietnicą spokoju i pomyślności. Ona obojętnie patrzy na nasze uczucia, nie obchodzą jej nasze skargi, i żadna siła nie potrafi wskrzesić w du­szach naszych wiary w złudzenia, które rozwiała.

Pobieżne przyjrzenie się życiu wszystkich narodów wykaże nam gwałtowny wzrost potęgi tłumów. Fakt ten, dobry czy zły, musimy uznać. Wszelkie przeciwko niemu kierowane rekryminacje są pustym frazesem. Być może, wystąpienie na widownię tłumów będzie jedną z ostatnich faz cywilizacji Zachodu, zapowiedzią powrotu do pierwotnej anarchii, która poprzedza każde kiełkowanie nowych form społecznych. Ale czy istnieją środki, by temu zapobiec? Nie od dziś tłum przyjął na siebie rolę jawnego burzyciela przestarzałych cy­wilizacji. Historia uczy nas, że zawsze wtedy, kiedy siły moralne, na których opiera się dane społeczeń­stwo, traciły swą życiodajną moc, tłumy nieświadome i brutalne, słusznie nazwane barbarzyńcami, przyśpie­szały dogorywanie wyczerpanej cywilizacji. Faktem jest, że cywilizację tworzyły i rozwijały w minionych okresach dziejów zawsze tylko drobne grupy arysto­kracji intelektualnej, nigdy zaś tłumy. Moc tłumów jest tylko niszcząca. Ich rządy były zawsze okresem rozstroju. Istnienie cywilizacji domaga się określonych, stałych praw, dyscypliny, zastąpienia instynktów ro­zumem, myślenia o przyszłości, pewnego stopnia kul­tury, czyli takich właśnie warunków, na jakie tłum zdany na samego siebie nigdy się nie zdobędzie. Swą bowiem potęgą wyłącznie niszczycielską działa on jak bakterie przyspieszające rozkład osłabionych organiz­mów lub trupów.

Tłumy są zawsze tą siłą, która rozsypuje zmurszałą budowlę cywilizacji. Wtedy spełniają swą rolę, a siła polegająca na ilości jest wówczas ideą przewodnią historii. Czyż nasza cywilizacja nie potrafi ujść podob­nego losu? Można się tego lękać, ale nie wiemy tego jeszcze. Tak czy owak, musimy przygotować się na rządy tłumów, skoro bez najmniejszego zastanawiania się usuwano wszystkie przeszkody, które mogły nie dopuścić do władzy tłumu. Chociaż tak dużo mówi się teraz o tłumach, to jed­nak prawie że są nam nie znane. Zawodowi psycho­logowie, trzymając się od nich z dala, nie znają ich, a jeśli który zajmuje się nimi, to tylko z punktu wi­dzenia zbrodni, jakich mogą się dopuścić. Nie da się zaprzeczyć, że istnieją tłumy zbrodnicze, ale też faktem jest, iż istnieją tłumy cnotliwe, bohaterskie itd. Zbrod­nia tłumu to tylko jeden szczegół z jego życia psy­chicznego; jak z opisów i badań występków jednostki nie można orzec o jej psychice, tak też niemożliwością jest ze studiów nad zbrodniami tłumów poznać ich duszę.

Niemal wszyscy władcy świata, wielcy twórcy reli­gii i państw, apostołowie wszelkich wyznań, wielcy mężowie stanu, a w mniejszej skali i przywódcy ma­łych społeczności, posiadali zawsze instynktowną zna­jomość duszy tłumów, byli intuicyjnymi psycholo­gami tłumów. Dzięki temu panowali nad tłumami. Napoleon wprost nadzwyczajnie poznał duszę tłumu francuskiego, natomiast często nie mógł wczuć się w duszę tłumów należących do innych ras. Ta niezna­jomość kazała mu wyruszyć do Hiszpanii i Rosji, by samemu sobie zgotować upadek. Znajomość psychiki tłumu stanowi obecnie dobytek męża stanu, który nie pragnie już rządzić tłumem — bo to rzecz prawie nie­możliwa — ale sam chce uniknąć przynajmniej ulega­nia tłumom.

Wnikając w psychologię tłumów przekonujemy się, że ustawy i instytucje wywierają zbyt mały na nie wpływ i że tłum nie posiada zdolności do wytworzenia sobie własnych poglądów, lecz przyjmuje za swoje te, które zostały mu narzucone. Sucha litera prawa nie potrafi pokierować tłumem. Może go tylko porwać oddziaływanie na wrażliwość jego duszy. Na przykład przypuśćmy, że prawodawca zamierza nałożyć nowy podatek, to czyż wybierze taki, który by był teoretycz­nie najsprawiedliwszy? W żadnym razie. Bo czasem podatek najniesprawiedliwszy może być w praktyce dla tłumu najlepszy, jeżeli nie bije w oczy, nie narzuca się swym brzemieniem. Z tych to powodów masy łat­wiej ścierpią podatek pośredni, choćby bardzo uciążli­wy. Spłacając go, nierzadko groszami, w cenie artyku­łów codziennej potrzeby, tłum nie narusza swych zwy­czajów i nie robi to na nim wielkiego wrażenia. Ale gdyby ktoś spróbował zamienić ten podatek na podatek bezpośredni, choćby dziesięciokrotnie mniej uciążliwy od poprzedniego, lecz nałożony na zarobki lub inne dochody i płacony w jednym rzucie, spotka się z jed­nomyślnym protestem. Nieuchwytne cząstki grosza płacone co dnia zastępuje kwota stosunkowo dość wy­soka, która w czasie uiszczania jej czynić będzie wra­żenie nadzwyczajnie wielkiej. Gdyby tę kwotę zbie­rano przez odkładanie owych cząstek grosza, wyda­wałaby się rzeczywiście mała; ale takie postępowanie ekonomiczne wymaga nieco przezorności, do której tłum nie jest zdolny.

Wybrany przez nas przykład należy do najprostszych i posiada siłę przekonania każdego.

Niniejsze studium duszy tłumu będzie tylko prostym podsumowaniem poczynionych poszukiwań i pozwala jedynie na kilka ogólnych twierdzeń. Celem naszym jest zainteresowanie innych badaczy tą kwestią, bo czas uprawić to odłogiem leżące pole*.



*Nieliczni autorzy zajmujący się badaniem tłumu psy­chologicznego uprawiają je przede wszystkim 2 punktu wi­dzenia kryminalistyki.  



 

      

KSIĘGA PIERWSZA – Dusza Tłumu 

Rozdział Pierwszy

Ogólna charakterystyka tłumu.

Psychologiczne prawo jego jedności umysłowej 


Co stanowi tłum z psychologicznego punktu widzenia? — Zbiór pewnej liczby jednostek nie tworzy sam przez się tłumu — Stała orientacja idei i uczuć jednostek, które tworzą tłum, i zanik ich indywidualności — Tłum jest zawsze nieświado­my — Zanik życia umysłowego i przewaga życia rdzeniowego (nerwowego) — Obniżenie poziomu inteligencji i zupełne prze­kształcenie uczuć — Zmiana uczuć na gorsze albo na lepsze u jednostek tworzących tłum — Zdolność tłumu zarówno do czynów bohaterskich, jak i zbrodniczych. 



Słowem „tłum" oznaczamy zazwyczaj zbiorowisko jakichkolwiek jednostek, niezależnie od ich narodo­wości, płci i wyznania, a także od przypadku, który je zgromadził.

Z punktu widzenia psychologii pojęcie „tłum" po­siada nieco odmienną treść od powyżej podanej. Przy zbiegu pewnych okoliczności, i tylko w tych okolicz­nościach, zbiorowość ludzi nabiera zupełnie nowych właściwości, różnych od tych, jakie posiadają poszcze­gólne jednostki, składające się w danym wypadku na tłum. W tłumie zanika świadomość własnej odręb­ności, uczucia i myśli wszystkich jednostek mają jeden tylko kierunek. Powstaje jakby zbiorowa dusza; cho­ciaż jej istnienie jest bez wątpienia bardzo krótkie, to jednak posiada ona cechy nadzwyczaj wyraźne.

Zbiorowość ludzka tworzy wówczas — że użyję tej nazwy w braku lepszej — tłum zorganizowany lub, jeżeli kto woli, tłum psychologiczny. Tworzy on jedną zbiorową istotę, która rządzi prawo jedności umysłowej tłumów.

Jasne jest, że zbiór jednostek nie dlatego posiada ce­chy, dzięki którym zaliczamy go do zorganizowanego tłumu, iż dzięki przypadkowi na pewnym określonym terytorium zebrała się znaczna liczba ludzi. Tysiąc osób zgromadzonych przypadkowo na jakimś miejscu j publicznym bez żadnego określonego celu nie tworzy tłumu. Te specyficzne właściwości otrzymuje ów zbiór dopiero pod wpływem pewnych podniet, których istotę i spróbujemy teraz określić.

Zanikanie świadomości swego „ja" u poszczególnych osób i poddanie uczuć i myśli pewnemu kierunkowi —  oto pierwsza cecha organizującego się tłumu; cecha ta występuje niezależnie od liczby osób zgromadzonych równocześnie w danym miejscu. Nieraz miliony jednostek rozrzuconych po całym świecie mogą w pew­nych chwilach i pod wpływem pewnych gwałtownych uczuć, np. wielkiego wydarzenia narodowego, nabrać cech tłumu psychologicznego. Wtedy wystarczy przy­padkowe połączenie tych ludzi w jedną całość, aby ich zachowanie nabrało cech specyficznych dla postępowa­nia tłumu. W niektórych momentach historii kilka zaledwie jednostek tworzy tłum psychologiczny, a nie stanowią go setki osób zgromadzonych przypadkowo. Z drugiej strony, nieraz cały naród, nie tworząc okre­ślonej zbiorowości, może stać się tłumem pod wpły­wem pewnych wydarzeń.

Z powstaniem tłumu psychologicznego łączy się na­bycie przezeń pewnych przejściowych cech ogólnych, dających się opisać i dokładnie zbadać. Do tych ogól­nych cech dołączają się cechy specyficzne, zmienne w zależności od elementów, z których składa się tłum, i mogące wpływać na jego konstytucję psychiczna.

Tłumy psychologiczne możemy zatem podzielić na pewne grupy. Po bliższym zbadaniu tychże przeko­namy się, że tłum heterogeniczny, tzn. złożony z elementów do siebie niepodobnych, ma cechy wspólne z tłumem homogenicznym, tzn. złożonym z elementów bardziej lub mniej do siebie podobnych (sekty, kasty, klasy), chociaż obok owych wspólnych cech występują właśnie i te, na podstawie których odróżniamy tłum jeden od drugiego.

Przed szczegółowym zajęciem się różnymi katego­riami tłumów zbadamy naprzód te cechy, które są wspólne wszystkim tłumom. Pójdziemy drogą nauk przyrodniczych, które wpierw opisują cechy wspólne wszystkim osobnikom danej rodziny, a dopiero potem zajmują się cechami specyficznymi, na podstawie których możemy daną rodzinę podzielić na rodzaje i gatunki.

Niełatwo jest dokładnie opisać duszę tłumów, albo­wiem ich organizacja jest zależna nie tylko od rasy i struktury tych zbiorowości, ale też od jakości i siły bodźców, które na nie działają. Przecież i podczas psychologicznego badania jednostki napotykamy tę trudność. Jedynie w powieściach spotykamy się z jed­nostkami, które przez całe życie potrafią zachować niezmienny charakter. Na innym miejscu wykazałem, że w każdej organizacji umysłowej tkwią potencjalnie najrozmaitsze rysy charakteru, które mogą nagle wy­stąpić na jaw przy jakiejkolwiek zmianie warunków otoczenia. Na przykład wśród na j drapieżnie jszych członków Konwentu można było znaleźć ludzi łagod­nych i spokojnych, którzy żyjąc w innych czasach byli­by nie znanymi szerszemu ogółowi notariuszami albo wzorowymi urzędnikami. A kiedy burza ucichła, wró­cili do swego poprzedniego charakteru. Niejeden z nich stał się najbardziej uległym sługą Napoleona.

Mówić tu będziemy o ostatecznej organizacji tłumu, gdyż zbadanie wszystkich stopni prowadzących do niej jest rzeczą prawie że niemożliwą. Dzięki temu przekonamy się, czym mogą stać się tłumy, a nie czym są zawsze. Tylko w tej najbardziej zaawansowanej fazie organizacji, tylko na niezmiennym i decydującym gruncie rasy powstają nowe i specyficzne właściwości, a wszystkie uczucia i myśli poddają się pod jeden i ten sam kierunek. Wtedy dopiero powstaje to, co nazwałem psychologicznym prawem jedności umysłowej tłumów.

Tłumy, jak i pojedyncze osoby, mają wiele wspól­nych cech psychologicznych; z drugiej znowu strony tłum posiada cechy tylko sobie właściwe. Naprzód zajmiemy się zbadaniem tych specyficznych cech, by należycie uświadomić sobie ich doniosłe znaczenie.

Najbardziej uderzająca cecha w tłumie psycholo­gicznym jest następująca: bez względu na to, jakie jednostki tworzą tłum i czy rodzaj ich zajęcia oraz sposób życia, ich charaktery i poziom umysłowy będą jednakowe czy rozmaite, już dzięki temu, że jednostki te potrafiły wytworzyć tłum, posiadają one coś w ro­dzaju duszy zbiorowej. Dusza ta każe im inaczej my­śleć, działać i czuć, aniżeli działała, myślała i czuła każda jednostka z osobna. Pewne idee i uczucia mają dostęp do wielu osobników tylko przez tłum. Tłum psychologiczny to twór chwilowy, złożony z różnych elementów, które tylko na krótki przeciąg czasu utwo­rzyły jeden organizm, podobnie jak komórki będące odrębnymi organizmami dzięki połączeniu się tworzą nową istotę, o cechach zupełnie innych od tych, jakie posiada każda komórka prowadząca samoistne życie. Niesłuszne jest twierdzenie, jakie znajdujemy w dzie­łach wielkiego filozofa Herberta Spencera, że tłum jest sumą i średnią swych składników, mamy w nim bowiem najrozmaitsze kombinacje i powstawanie no­wych cech, podobnie jak w chemii przy połączeniu kilku składników, np. zasady z kwasem, powstaje nowa substancja, o zupełnie innych charakterystycznych właściwościach aniżeli ciała, które ją utworzyły. Łatwo można wykazać różnice zachodzące pomiędzy jednostką w tłumie a jednostką samodzielną, ale o wie­le trudniej jest dociec przyczyny tej różnicy. Aby przy­najmniej wykryć drogi prowadzące do poznania tych różnic, należy zastanowić się nad następującym faktem, stwierdzonym przez współczesną psychologię: zjawiska nieświadome mają decydującą rolę nie tylko w życiu organicznym, ale i w życiu psychicznym. Życie świa­dome umysłu jest tylko nieznaczną cząstką w porów­naniu z jego życiem nieświadomym. Najprzenikliwszy badacz potrafi odkryć tylko nieznaczną liczbę pobudek nieświadomych, które kierują człowiekiem. Każdy nasz czyn świadomy rodzi się na gruncie nieświado­mości, ukształtowanej zwłaszcza pod wpływem dzie­dziczności. Tam znaleźć możemy niezliczone pozostałości po naszych przodkach, które w sumie tworzą duszę rasy. Oprócz świadomych przyczyn naszych czy­nów istnieją przyczyny utajone. Niemal wszystkie nasze codzienne czyny są właśnie rezultatem tych po­budek, które uchodzą naszej uwagi. Owe nieświadome pierwiastki tworzą duszę rasy i upodabniają do siebie osobniki wchodzące w skład rasy. Różnią się oni prze­de wszystkim pierwiastkami świadomymi, które na­bywa się wskutek wychowania, a zwłaszcza dzięki indywidualnej dziedziczności. Ludzie różniący się stop­niem rozwoju umysłowego mają podobne instynkty, namiętności i uczucia. W życiu uczuciowym: w wierze, polityce, moralności, uczuciach, antypatiach, upodobaniach itd. najwybitniejsze jednostki rzadko kiedy wznoszą się ponad poziom, na którym stoją jednostki przeciętne. Między wielkim matematykiem a jego szewcem może istnieć olbrzymia różnica co do rozwoju umysłowego, ale ich charaktery albo nie różnią się, albo różnią się nieznacznie. Właśnie te ogólne cechy charakteru, powstające na podłożu nieświadomości, a posiadane przez większość normalnych osobników danej rasy w mniej więcej równym stopniu, występują w tłumie jako cechy wspólne wszystkim. W duszy zbiorowej zacierają się umysłowe właściwości jednostek oraz ich indywidual­ności. Różnorodność stapia się w jednorodność, a de­cydującą rolę odgrywają cechy nieświadome. To właśnie, że cechami wspólnymi tłumów są owe cechy powszechne, tłumaczy nam, dlaczego tłum nie może dokonać czynu wymagającego wysokiego poziomu roz­woju umysłowego. Każda decyzja podjęta w sprawach ogółu przez zgromadzenie osób wybitnych, ale pracu­jących w różnych zawodach, nie stoi wyżej od decyzji grupy przeciętnych głupców, w zgromadzeniu bowiem główną rolę odgrywają tylko zwyczajne cechy, które posiada każdy człowiek. Tłum to nagromadzenie mier­noty, nigdy zaś inteligencji.

Nie jest słuszne powiedzenie, że „cały świat posiada więcej rozumu od Woltera". Z pewnością Wolter ma go więcej od całego świata, jeżeli przez cały świat pojmować będziemy tłumy. Gdyby jednak po powsta­niu tłumu istniały w nim tylko pospolite cechy, jakie posiadała każda jednostka z osobna, to w tłumie tym mielibyśmy przeciętną tych cech, nie zaś tworzenie się cech nowych. W jaki sposób powstają owe nowe cechy — oto sprawa, która poniżej omówimy.

Rozmaite przyczyny wpływają na powstawanie spe­cyficznych cech tłumu. Pierwszą przyczyną jest to, że każda jednostka w tłumie, już choćby pod wpływem samej jego liczebności, nabywa pewnego poczucia nie­zwyciężonej potęgi, dzięki czemu pozwala sobie na upust tych namiętności, które będąc sama z pewno­ścią by stłumiła. Nie będzie ona panować nad sobą, bo znika z jej duszy poczucie odpowiedzialności, które zawsze hamuje jednostkę; tłum, będąc zawsze bez­imienny, jest tym samym i nieodpowiedzialny.

Drugą przyczyną, dzięki której v; tłumie manifestują się cechy specyficzne i nadają mu pewien kierunek, jest zaraźliwość. Zaraźliwość jest zjawiskiem łatwym do stwierdzenia, ale bardzo trudnym do wyjaśnienia. Należy ona do grupy zjawisk hipnotycznych, o której niżej będziemy mówić. Zaraźliwość uczuć i czynów w tłumie do tego stopnia potrafi opanować jednostkę, że poświęci ona osobiste cele dla celów wspólnych. Cecha ta jest przeciwna naturze człowieka, ale każdy jest na nią podatny, kiedy staje się cząstką tłumu. Trzecią i najważniejszą przyczyną jest to, że jed­nostka w tłumie nabywa cech wręcz przeciwnych do tych, jakie posiada każdy z nas z osobna. Mam tu na myśli podatność na sugestie, której wynikiem jest wyżej wspomniana zaraźliwość.

Chcąc należycie zrozumieć to zjawisko, należy sobie uświadomić niedawne odkrycia z dziedziny fizjologii. Wiemy dziś, że można wprowadzić człowieka w taki stan, iż wyzbędzie się świadomości swego ,,ja" i uleg­nie wpływowi innej jednostki, która wprowadziła go w ten stan, i zdolny też będzie do wykonania czynów najbardziej sprzecznych z jego charakterem i przy­zwyczajeniami. Dokładne badania wykazują nam, że jednostka stanowiąca przez pewien czas cząstkę czyn­nego tłumu, wkrótce — pod wpływem fluidów z niego emanujących albo pod wpływem innych, nie znanych nam bliżej przyczyn — popada w" szczególny stan, zbli­żony bardzo do stanu fascynacji, w jakim znajduje się człowiek uśpiony przez hipnotyzera. Jednostka za­hipnotyzowana ma sparaliżowaną działalność mózgu, toteż staje się niewolnikiem wszystkich swych nie­świadomych działań, którymi hipnotyzer kieruje we­dług swej woli. Świadomość swego „ja" zupełnie zanika, zanika też wola i rozsądek, uczucia zaś i myśli ulegają kierunkowi nadanemu przez hipnotyzera.

Taki jest w przybliżeniu stan jednostki będącej składnikiem tłumu. Traci ona przede wszystkim świa­domość swych czynów. Podobnie jak u osoby zahip­notyzowanej, tak i u jednostki będącej cząstką tłumu pewne zdolności zanikają, a inne rozwijają się nad­miernie. Pod wpływem sugestii wykonuje ona pewne czyny z nadzwyczajną gwałtownością, która w tłumie objawia się z o wiele większą siłą niż u człowieka za­hipnotyzowanego, gdyż sugestia, opanowując wszystkie jednostki, potęguje się jeszcze na mocy wzajemnego oddziaływania. Znikoma jest liczba takich jednostek, które będąc cząstkami tłumu, nie zatraciły poczucia swej osobowości, potrafiły pójść przeciw panującemu nastrojowi i nie poddały się sugestii. Mogą one, dzia­łając sugestywnie, co najwyżej próbować zwrócić tłum w innym kierunku. Mamy przykłady, że w odpowied­niej chwili wyrzeczone szczęśliwe słowo czy trafnie przywołany obraz potrafiły zwrócić uwagę tłumu w innym kierunku, co powstrzymywało go nieraz od czynów zbrodniczych.

Zatem każdą jednostkę w tłumie cechuje: zanik świa­domości swego „ja", przewaga czynników nieświado­mych, kierowanie myślami i uczuciami przez sugestię i zaraźliwość, a nadto dążność do jak najszybszego urzeczywistnienia sugerowanych idei. Jednostka prze­staje być samą sobą, staje się automatem, którym kie­ruje wola narzucona, nigdy zaś własna.

Każda jednostka, stając się cząstką tłumu, zstępuje tym samym o kilka stopni niżej w swym rozwoju kul­turowym. Jako jednostka posiada pewną kulturę, w tłumie zaś staje się istotą dziką i niewolnikiem  instynktów. Ma spontaniczność, gwałtowność i okru­cieństwo, ale równocześnie bohaterstwo i entuzjazm pierwotnego człowieka. Cechuje ją nadzwyczajna łatwość ulegania wpływowi słów i obrazów. Cechuje ją zdolność do wykonania takich czynów, jakie są sprzeczne z jej najoczywistszym interesem. Jednostka w tłumie to ziarnko piasku wśród innych ziarenek, którym wiatr miota (według własnego kaprysu).

Na tej podstawie możemy tłumaczyć wyroki sędziów przysięgłych, które potępiałby każdy przysięgły z osob­na, uchwały i postanowienia ciał ustawodawczych, które każda jednostka stanowiąca cząstkę parlamentu uznałaby za niewłaściwe. Przecież członkowie Kon­wentu byli mieszczanami i mieli usposobienie poko­jowe. Ale będąc cząstką tłumu, dopuszczali się bardzo okrutnych czynów, podpisywali wyroki śmierci na lu­dzi niewinnych. Wbrew własnemu interesowi wyrze­kali się osobistej nietykalności, dziesiątkowali własne szeregi.

Nie tylko w sferze czynów zachodzi istotna różnica między jednostką w tłumie a jednostką znajdującą się poza tłumem. Zanim jeszcze utracą wszelką niezależ­ność, poglądy i uczucia jednostki zmieniają się do tego stopnia, że skąpiec może stać się marnotrawcą, scep­tyk — wierzącym, człowiek uczciwy — zbrodniarzem, a tchórz — bohaterem. Entuzjazm szlachty francuskiej, kiedy w słynną noc 4 sierpnia 1789 r. zrzekła się swych przywilejów, nie znalazłby nigdy uznania u członków tego zgromadzenia wziętych z osobna.

Widzimy więc, że pod względem intelektualnym tłum zawsze niżej stoi od jednostki. Co się zaś tyczy uczuć i czynów, które powstają pod wpływem owych uczuć, może być tłum lepszy lub gorszy, zależnie od okolicz­ności. O wszystkim decyduje sposób wywierania su­gestii na tłum. Fakt ten przeoczyli uczeni, którzy zajęli się tłumem jedynie z punktu widzenia krymi­nalistyki. Tłum bywa zbrodniczy, ale bywa również bohaterski. Tłum zdolny jest ponieść śmierć w obronie swej wiary i poglądów, umie walczyć prawdziwie bo­hatersko, kiedy chodzi o sławę lub honor, potrafi wy­ruszyć bez chleba i broni, jak uczynił to w czasie wypraw krzyżowych do Ziemi Świętej, aby uwolnić z niewiernych rąk grób Zbawiciela, lub jak w 1793 r., by bronić ziemi ojczystej. Bohaterstwo to nie było świadome, ale przecież z takich bohaterskich czynów składa się historia. Gdybyśmy na dobro narodów chcieli zapisać tylko wielkie, na zimno wyrozumowane czyny, pustkami by świeciły kartki kronik. 

Czytelnika w tych sprawach odsyłam do badań Tarde'a i pracy Sighelego pt, Tłum zbrodniczy. Ostatnia ta praca nie zawiera własnych wniosków autora, lecz jest oparta na specjal­nych badaniach psychologów. Moje wnioski co do zbrodniczości i moralności tłumów są sprzeczne z tymi, do jakich doszli wy­żej wymienieni pisarze. W innej pracy, pt. Psychologia socja­lizmu, wykazałem doniosłe znaczenie praw rządzących duszą tłumu. Prawa te odgrywają ważną rolę także i w innych dziedzinach. A. Gevaert, dyrektor konserwatorium królewskiego w Brukseli, wykazał, że prawa przez nas podane stosują się i do dziedziny sztuki, którą nazwał „sztuką tłumów". „Pańskie dzieła — pisze do mnie — oświetliły mi wiele niejasnych dotąd dla mnie zagadnień. Teraz dopiero rozumiem, w jaki sposób powstaje w tłumie owa dziwna zdolność odczuwania każdego dzieła muzycznego, czy obcego, czy rodzimego, prostego czy skomplikowanego, byleby pięknie zostało odegrane". Gevaert wyśmienicie objaśnia, dlaczego wiele dzieł muzycznych nie od razu jest zrozumiałych przez zawodowych muzyków, lecz od razu przez tłum nie znający się na muzyce. Wykazuje on też, dlaczego te wrażenia estetyczne przemijają bez śladu.





Rozdział drugi

Uczucia i moralność tłumu



§ 1. Impulsywność, zmienność i drażliwość tlumu — Tłum jest igraszką zewnętrznych wpływów i dostosowuje się do usta­wicznych zmian — Wrażenia, którym się poddaje, są bardziej władcze aniżeli interes osobisty — Tłum nie myśli — Wpływ rasy — § 2. Podatność na sugestie i łatwowierność tlumu — Władztwo sugestii nad tłumem — Obrazy powstałe w jego wyobraźni uważa za rzeczywistość — Podobieństwo do obra­zów u jednostek składających się na tłum — Zrównanie się w tłumie uczonego z głupcem — Przykłady złudzeń, którym podlegają jednostki będące cząstką tłumu — Niemożność przy­znania jakiejkolwiek wiarygodności świadectwom tłumu — Je­dnomyślność świadków jest najgorszym dowodem przy usta­laniu faktu — Nikła wartość książek historycznych — § 3. Przesada i prostota w uczuciach tlumu — Tłum nie odczuwa ani zwątpień, ani niepewności, lecz zawsze popada w skraj­ność — Jego uczuciowość jest nadmierna — § 4. Nietolerancja, autorytaryzm i konserwatyzm tlumu — Pobudki jego uczuć — Służalczość tłumu wobec silnej władzy — Pomimo doraźnie manifestowanych instynktów rewolucyjnych tłum szybko po­pada w konserwatyzm — Tłumy są instynktownie wrogie za­równo zmianom, jak i postępowi — § 5. Moralność tlumu — Moralność tłumu w zależności od sugestii jest albo lepsza, albo gorsza od moralności tworzących go jednostek — Objaśnienia i przykłady — Tłum rzadko kieruje się interesem, jak to pra­wie zawsze czyni jednostka — Umoralniająca rola tłumu.





Powyżej rozpatrywaliśmy trzy główne cechy tłumu; obecnie zajmiemy się bliższym ich zbadaniem.

Wiele specyficznych cech tłumu, takich jak impulsywność, drażliwość, niezdolność do rozumowania, brak zmysłu krytycznego i osądu, przesada w uczu­ciach itp., odnajdujemy w duszach istot stojących na niższym szczebli rozwoju, np. u dzikiego i u dziecka. Porównanie to przytaczam tylko mimochodem, gdyż udowodnienie go nie wchodzi w zakres niniejszej pra­cy i okazałoby się balastem dla osób obznajomionych Z psychologią istot pierwotnych, a nie potrafiłoby przekonać tych, którzy jej nie znają. Teraz po kolei omówię te rozmaite cechy, które można łatwo dostrzec prawie w każdym tłumie.

§ 1. Impulsywność, zmienność i drażliwość tłumu.

Powiedzieliśmy już przy badaniu podstawowych cech tłumu, że kieruje się on prawie wyłącznie nieświado­mymi pobudkami. Każdy jego czyn jest bardziej kie­rowany przez rdzeń pacierzowy niż przez mózg. Naj­wspanialszy nawet czyn, jeżeli nie został dokonany pod kierunkiem mózgu, jest wynikiem tylko chwilo­wej podniety. Tłum, będąc zabawką podniet ze­wnętrznych, zmienia się za ich zmianą. Jest on więc niewolnikiem podniet. Jednostka będąca poza tłumem może również poddawać się tym samym podnietom, które oddziałują na jednostkę w tłumie, ale na ostrze­żenie rozumu, że nie powinna im ulec, unicestwia ich wpływ. W języku fizjologii twierdzenie to możemy ująć następująco: jednostka potrafi panować nad swy­mi odruchami, tłum zaś zdolności tej nie posiada.

Rozmaite podniety, którym tłum ulega, mogą być szlachetne lub okrutne, bohaterskie lub małoduszne, ale są tak władcze, że osobisty interes, choćby samo­zachowawczy, nie potrafi się im przeciwstawić.

Ciągła zmienność podniet, które działają na tłum i którym on ulega, sprawia, że tłum ciągle się zmienia. W jednej chwili z okrutnego i krwiożerczego może się zamienić w szlachetny i naprawdę bohaterski. Nie ma łatwiejszej rzeczy jak uczynienie tłumu katem, ale z równą łatwością może on zdobyć palmę męczeństwa. Kiedy chodziło o wiarę, to z łona tłumu spłynęły potoki krwi dla jej obrony i zbyteczne byłoby sięgać do czasów bohaterskich, aby się przekonać, do czego tłum pod tym względem jest zdolny. Podczas zamieszek tłum nie szczędzi siebie; zaledwie kilka lat temu pe­wien generał, zyskawszy nagłą popularność, z łatwo­ścią znajdował setki tysięcy osób gotowych poświęcić życie dla jego własnej sprawy. Widzimy więc, że postępowanie tłumu nie opiera się na przemyślności. Tłum może kolejno przechodzić do najsprzeczniejszych uczuć pod wpływem chwilowej podniety. Podobny on jest do liści, które wichura porywa i roznosi we wszy­stkich kierunkach jedynie po to, aby im później po­zwolić znowu upaść na ziemię. Badania nad rewolu­cyjnie nastrojonymi tłumami dostarczą nam przykła­dów dowodzących zmienności jego uczuć.

Ta ciągła zmienność tłumu utrudnia władanie nim, szczególnie wtedy, kiedy część władzy publicznej znaj­duje się w jego ręku. Gdyby potrzeby codziennego życia nie były nieuchwytnym regulatorem wydarzeń, demokracje nie mogłyby wcale istnieć. Tłum potrafi z olbrzymią zaciętością dążyć do wytkniętego celu, ale nie dąży doń długo i wytrwale. Wytrwałość, po­dobnie jak i myślenie, jest tłumom obca.

Cechą tłumu jest nie tylko impulsywność i zmien­ność, ale nie zezwoli on także, aby zaistniała prze­szkoda na drodze do urzeczywistnienia jego żądań; liczebność tłumu utrwala w nim to mniemanie i wpaja weń poczucie niezwyciężonej mocy. Dla jednostki będącej w tłumie nie istnieje rzecz niemożliwa. Jed­nostka nie będąca cząstką tłumu dokładnie zdaje sobie sprawę z tego, że nie potrafiłaby spalić pałacu, ogra­bić magazynu, taka pokusa nie przychodzi jej więc do głowy. Ale kiedy jednostka ta stanie się cząstką tłumu, uzbraja się w potęgę, jaką w niej wzbudza liczba, i wystarczy odpowiednie pokierowanie, a z całą bezwzględnością będzie wszystko niszczyć i usunie każdą nieprzewidzianą przeszkodę. Gdyby organizm człowie­ka mógł się stale znajdować w stanie wściekłości, to można by powiedzieć, że normalny stan rozwydrzo­nego tłumu to wściekłość.

Drażliwość, impulsywność i zmienność tłumu, jak i wszystkie inne jego pospolite uczucia, którymi zaj­miemy się poniżej, rodzą się zawsze na podłożu cech rasowych, będących ową glebą, z której czerpią soki żywotne wszystkie nasze uczucia. Każdy tłum jest drażliwy i impulsywny, ale stopień natężenia tych uczuć jest rozmaity. Różnica między tłumem pocho­dzenia romańskiego a tłumem pochodzenia anglosaskie­go jest uderzająca. Wydarzenia z ostatniego stulecia jasno oświetlają ten fakt. W 1870 r. podanie do pub­licznej wiadomości telegramu zawierającego przypusz­czalną obelgę wyrządzoną przedstawicielowi francu­skiemu wywołało wściekły wybuch, którego następ­stwem była straszna wojna. W kilka lat później wia­domość o nieznacznej klęsce pod Lang-sori też spo wodowała wybuch, który zmusił ministra do podania się do dymisji. W tym samym czasie ciężkie klęski zadane ekspedycji angielskiej pod Chartumem wy­wołały w Anglii bardzo słaby oddźwięk i nie spowo­dowały dymisji żadnego ministra. Tłum jest zawsze usposobienia kobiecego, ale najbardziej kobiece cechy ma tłum romański. Kto u tłumu szuka rozgłosu i uzna­nia, może w krótkim czasie dojść wysoko, ale zawsze iść będzie po krawędzi Tarpejskiej skały, z której któ­regoś dnia na pewno zostanie strącony w przepaść.

§ 2. Podatność na sugestie i łatwowierność tłumu

Po­dając główne cechy tłumu, podkreśliłem to, że jedna z nich jest nadzwyczajna zdolność do ulegania sugestii; wskazałem tez na to, że jest ona zaraźliwa w każdej ludzkiej zbiorowości. To nam tłumaczy nadzwyczajną szybkość potęgowania się uczuć tłumu w pewnym oznaczonym kierunku.

Tłum na ogół zajmuje pozycję wyczekującej uwagi, co w nadzwyczajny sposób ułatwia sugestię. Jak zaraza rozchodzi się pierwsza lepsza ujęta w słowa sugestia, opanowuje wszystkie umysły, nadaje im pewien kie­runek, każe im dążyć do jak najszybszego urzeczy­wistnienia panujących w danym momencie idei. Nie ma wtedy znaczenia, czy chodzi o podpalenie pałacu, czy o wielkie poświęcenie, gdyż każdej myśli poddaje się tłum z jednakową łatwością. Zależy to tylko od rodzaju podniety, a nie — jak u jednostki — od sto­sunku, jaki zachodzi pomiędzy mającym się dokonać czynem a nakazem rozumu, który jest w stanie nie dopuścić do jego urzeczywistnienia.

Ulegając ciągle nieświadomości, poddając się wszel­kiego rodzaju sugestiom, cechując się gwałtownością uczuć, na które rozum nie ma najmniejszego wpływu, nie posiadając ani odrobiny krytycyzmu, tłum jest dlatego nadzwyczaj łatwowierny. Nie istnieją dlań rzeczy nieprawdopodobne,. dzięki czemu mogą się wśród niego szerzyć legendy i opowiadania najbardziej fantastyczne1. Jednakże przy pomocy owej nadzwy­czajnej łatwowierności nie możemy w zupełności wy­tłumaczyć powstawania i rozchodzenia się owych legend, jakie opanowują duszę tłumu. Musi się nadto uwzględnić nadzwyczajną zdolność do przekręcania faktów przez rozgorączkowaną wyobraźnię tłumu. Każdy powszedni wypadek przechodzi kilka lub kilka­naście przeobrażeń w oczach tłumu. Tłum myśli obra­zami, a jeden obraz wywołuje u niego szereg nowych obrazów, nie łączących się logicznie z pierwszym. Fakt ten zrozumiemy łatwiej, jeżeli uprzytomnimy sobie owe dziwne skojarzenia, które w nas samych potrafi wywołać jakaś myśl lub jakiś obraz. Rozum potrafi nam wykazać brak logicznego związku w tych skojarzeniach, ale tłum nie idzie za głosem rozumu, chce naginać rzeczywistość do własnej wyobraźni, by w końcu nie odróżniać, co jest prawdziwe, a co zmy­ślone. Fakty obiektywne i fakty subiektywne uważa on za jedno i to samo, uznając za rzeczywiste takie twory swej wyobraźni, które zasadniczo nie mają prawie żadnego związku ze spostrzeżonymi faktami.

Można by sądzić, że wydarzenia odbywające się na oczach tłumu winny być zniekształcone w najrozma­itszy sposób, ponieważ jednostki składające się na tłum mają różne temperamenty. Ale wcale tak nie jest. Dzięki zaraźliwości przekształcenie faktów odbywa się u wszystkich osobników danej zbiorowości w jedna­kowy sposób. Jak przekształci dany fakt pierwsza jednostka, tak szerzy się on w tłumie. Święty Jerzy przed ukazaniem się na murach Jerozolimy oczom wszystkich krzyżowców na pewno ukazał się naprzód jednemu rycerzowi, a na mocy prawa zaraźliwości i sugestii cud ten natychmiast został zaakceptowany przez wszystkich.

Tak wygląda ów mechanizm często powtarzających się w dziejach, zbiorowych halucynacji, które posia­dają wszystkie cechy wiarygodności, albowiem po­twierdzają ich istnienie tysiące osób. Powyższej zasady nie może osłabić uwaga, że jednostki tworzące tłum posiadają rozmaitą zdolność umysłu, nie ma to bowiem najmniejszego znaczenia w tłumie, gdyż zarówno nieuk, jak i uczony, kiedy staje się cząstką tłumu, traci zdolność obiektywnej oceny faktów. Twierdzenie to może wydać się śmieszne. Na dowód jego prawdzi­wości musiałbym przytoczyć znaczną liczbę faktów historycznych, co w ramach niniejszej pracy nie da się wykonać. Przytoczę tylko kilka przykładów do­wolnie wybranych z wielu innych, aby Czytelnik nie myślał, że to twierdzenie bez pokrycia.

Następujący przykład jest bardzo charakterystyczny, ponieważ należy do grupy zbiorowych halucynacji opanowujących tłum, który się składa zarówno z nie­uków, jak też z ludzi bardzo wykształconych. Podał go nam porucznik marynarki, Julian Fćlix, w swojej pracy O prądach morskich.

Okręt La Belle-Poule krążył po morzu, szukając łodzi Le Berceau, która przepadła w czasie gwałtownej burzy. W jasny i słoneczny dzień z masztu dano znak, że na widnokręgu ukazała się jakaś łódź w niebezpieczeństwie. Oczy wszystkich zwracają się w stronę wskazanego punktu; cała załoga wraz z oficerami widzi na morzu tratwrę napełnioną ludźmi, holo­waną przez łodzie, na których powiewały sygnały alarmowe. Admirał Desfosses rozkazał spuścić szalupę na ratunek rozbit­kom. Marynarze, zbliżając się do owej tratwy, dokładnie wi­dzieli, „jak wielu ludzi wyciągało do nich ręce, słyszeli głuchy i niewyraźny ich bełkot". Podpłynąwszy jednak do owej domniemanej tratwy, ujrzeli po prostu kilka gałęzi pokrytych liśćmi, które fale morskie porwały z pobliskiego brzegu. I wtedy dopiero, pod wpływem tak namacalnej rzeczywistości, prysnęła halucynacja.

Przykład ten dostatecznie objaśnia nam ów mecha­nizm zbiorowych halucynacji, o którym mówiłem po­wyżej. Z jednej strony tłum w stanie wyczekiwania, z drugiej znowu sugestia wywołana przez znak dany z masztu, iż na pełnym morzu znajduje się statek w niebezpieczeństwie. Potrafiła ona w zaraźliwy spo­sób opanować nie tylko marynarzy, ale i oficerów.

Zdolność poprawnego spostrzegania zanika w każ­dym tłumie, bez względu na jego liczebność, a fakty są zastępowane halucynacjami, które nie pozostają w żadnym z nimi związku. Nawet tłum złożony z osób należących do świata naukowego wobec faktów nie wchodzących w zakres ich badań zachowuje się zgodnie z powyższymi twierdzeniami, a zdolność spo­strzegania i zmysł krytyczny każdej z nich usuwają się na plan drugi.

W „Annales des Sciences psychiąues" zamieszczone zostało sprawozdanie z badań znanego psychologa Daveya. W sprawozdaniu tym znajdujemy przykład godny powtórzenia. Wśród zaproszonych przez Daveya badaczy znajdował się wybitny uczony angielski, Wal-lace, Wory po uprzednim zbadaniu, przez innych za­proszonych, wszystkich mebli znajdujących się w po­koju i umieszczeniu skrytek według ich własnego uznania, wykonał przed nimi szereg produkcji spiry­tystycznych, jak: materializację duchów, pismo na tabliczkach łupkowych itd. Następnie, otrzymawszy od tych znakomitych uczestników pisemne stwierdze­nie, że zjawiska przez nich obserwowane mogły się odbyć tylko dzięki siłom nadprzyrodzonym, Davey wykazał im, że padli ofiarą zwyczajnego podstępu. Autor wspomnianego sprawozdania powiada:

„W badaniach Daveya uderza nie zmyślność forteli, lecz do najwyższych granic posunięta nieudolność spostrzegania zja­wisk przez nie wtajemniczonych świadków, co udowodnili wszyscy obecni na wyżej wspomnianym zebraniu. Tak wigc świadkowie mogą wprawdzie często wypowiadać się o czymś błędnie, ale jeśli te ich opisy zostaną przyjęte jako prawdziwe. to opisywanych przez nich zjawisk nie można uważać za kug-larstwo. Metoda postępowania Daveya była tak prosta, że należy się dziwić, jak odważył się ją zastosować. Davey jednak posiadał moc władania duszą tłumu, potrafił wmówić w zgro­madzonych, że widzą to, czego widzieć nie mogli". 

Widzimy więc, że rzecz cała obraca się dookoła władzy hipnotyzera nad zahipnotyzowanym. Ale skoro władza ta potrafi opanować umysły wykształcone, które są przecież zawsze wobec takich spraw scep­tycznie nastrojone, to dopiero teraz jasno pojmiemy, jak łatwo jest opanować zwykły tłum.

Podobnych przykładów można przytoczyć nieskoń­czenie dużo. Niedawno dzienniki podawały wiadomość o wydobyciu z Sekwany zwłok dwóch dziewczynek. Wiele osób stanowczo twierdziło, że poznało te dzieci. Wszystkie szczegóły były tak zgodne, że ani cień wątpliwości nie mógł powstać w umyśle sędziego śledczego. Pozwolił on więc spisać akt zgonu. Dopiero przed samym pogrzebem dzięki przypadkowi udało się stwierdzić, że wydobyte zwłoki dzieci nie mają nic wspólnego z dziewczynkami, za które je wzięto, a łączy je tylko bardzo małe podobieństwo. Widzimy więc i w tym przykładzie, że twierdzenie jednego człowieka, który padł ofiarą złudzenia, wystarczyło do zasugero­wania wszystkich pozostałych osób.

We wszystkich podobnych przypadkach źródłem sugestii jest złudzenie powstałe w umysie jednego osobnika dzięki jakiemuś bardziej lub mniej określo­nemu skojarzeniu. Staje się ono zaraźliwe, nabiera cech faktu i przenosi się do umysłów innych jednostek. Jeżeli ową pierwszą jednostką jest ktoś z natury wraż­liwy, to wystarczy, aby zwłoki — poza rzeczywistym podobieństwem — miały jakąkolwiek szczególną cechę, np. bliznę lub część ubrania, która by przywodziła na myśl inną osobę; wówczas skojarzenie to może się stać kanwą szeregu obrazów, które są w stanie sparali­żować zdolność krytyczną umysłu i opanować w zu­pełności pole widzenia. Patrzący nie widzi już przed­miotu, lecz tylko obraz, który istnieje w jego wyob­raźni. W ten sam sposób możemy wytłumaczyć mylne

rozpoznanie zwłok dzieci przez matkę, co miało miejsce w następującym wypadku, podawanym niedawno przez dzienniki, a mającym miejsce w latach dawniejszych. Na przykładzie tym ujrzymy dokładnie dwa rodzaje sugestii, których mechanizm został powyżej opisany.

„Dziecko, rozpoznając zwłoki jakiegoś innego dziecka, omy­liło się, a omyłka ta stała się źródłem szeregu fałszywych twierdzeń. W dzień po rozpoznaniu zwłok przez pewnego ucznia jakaś kobieta krzyknęła: «O Boże, toż to moje dziecko!». Kobieta ta udała się do kostnicy, oglądnęła czoło dziecka, ujrzała znaną jej bliznę i powiedziała: «Tak, to mój biedny syn, którego skradziono mi w lipcu, a teraz zabito!». Kobieta ta, nazwiskiem Chavandret, była dozorczynią domu przy ulicy du Four. Jej kuzyn rzekł bez wahania: «Tak, to biedny Filibert». W dziecku tym wszyscy znajomi rozpoznali Filiberta, nie mó­wiąc już o jego nauczycielu, dla którego decydującą wskazówką był med?iik na szyi zmarłego. Okazało się, że wszyscy byli w błędzie: sąsiedzi, kuzyn, nauczyciel i matka. Albowiem w sześć tygodni później stwierdzono tożsamość dziecka: pocho­dziło ono z Bordeaux, zostało zamordowane w tym mieście i przywiezione w pakunku do Paryża". 2

Stwierdzić należy, że błędne rozpoznanie cechuje przede wszystkim kobiety i dzieci, jako istoty najbar­dziej wrażliwe. Możemy z tego wnosić, jaką wartość w sądzie winny mieć takie świadectwa. Zwłaszcza z zeznań dzieci sąd nie powinien korzystać. Niestety jednak, sędziowie zbyt często opierają się na zupełnie przestarzałym frazesie: ,,Dziecko nie kłamie". Gdyby mieli dokładniejsze wykształcenie psychologiczne, wówczas wiedzieliby, że właśnie w tym wieku prawie zawsze się kłamie. Chociaż kłamstwo to jest nieświa­dome, to jednak pozostaje kłamstwem. Lepiej ' niech o treści wyroku zadecyduje przypadek, ale niech nigdy jego uzasadnieniem nie będzie zeznanie dziecka.

Wracając do spostrzeżeń dokonywanych przez tłum, dochodzimy do wniosku, że obserwacje zbiorowe są najbardziej błędne i najczęściej polegają na złudzeniu pewnej jednostki, która zaraźliwie narzuciła swój pogląd innym. Pamiętać więc należy, że świadectwa tłumu winno się przyjmować z największą nieufnością. W słynnej szarży konnicy pod Sedanem brało udział wiele tysięcy ludzi, ale zeznania naocznych świadków okazały się. tak nawzajem sprzeczne, że niemożliwością było ustalić, kto dowodził atakiem. Generał angielski Wolseley w niedawno napisanej pracy dowodzi, ze byliśmy dotychczas w błędzie co do najważniejszych faktów bitwy pod Waterioo, zwłaszcza tych, na których prawdziwość mieliśmy świadectwo bardzo wielu osób 3. Powyższe przykłady pokazują nam, jak znikomą wartość mają świadectwa ludzi opisujących obiektyw­nie dane zjawisko. Podręczniki logiki zaliczają zezna­nia obserwatorów do najpewniejszych dowodów istnie­nia danego faktu. Ale to, co wiemy o psychologii tłumu, wskazuje, że należy podręczniki te poddać gruntownej rewizji, albowiem każdy fakt zaobserwo­wany przez większą liczbę ludzi należy właśnie do naj­bardziej wątpliwych co do istoty swej treści. Jeżeli fakt równocześnie obserwowała większa grupa ludzi, to na pewno możemy stwierdzić, że istotna jego treść w większym lub mniejszym stopniu różni się od tego, co o nim mówią ludzie go obserwujący.

Z tego, co powiedziano wyżej, wynika, że niemal wszystkie dzieła historyczne należy uważać za dzieła czystej wyobraźni. Są to fantastyczne opisy źle zaob­serwowanych faktów, do których przyłączają się ob­jaśnienia późniejszej daty. Gdyby minione stulecia nie pozostawiły nam swych arcydzieł artystycznych, lite­rackich i swych zabytków kultury materialnej, nie wiedzielibyśmy o przeszłości nic prawdziwego. Bardzo możliwe, że wiadomości nasze o życiu i roli wielkich ludzi, jak Herakles, Budda, Jezus, Mahomet, którzy tak wpłynęli na dalszy rozwój dziejów, nie zawierają ani odrobiny prawdy. Zresztą musimy przyznać, że rzeczywiste ich życie obchodzi nas bardzo mało. Wielcy ludzie należą do nas w tej postaci, jaką nadały im legendy stworzone przez wyobraźnię tłumu.

Legendy nie są, niestety, niezmienne. Wyobraźnia tłumu ciągle je przekształca, ciągle są one dla mas plastycznym materiałem. Przekształcanie to zależy od charakteru danej rasy i od wymagań epoki. Bardzo jest daleko od krwiożerczego biblijnego Jehowy do Boga miłości św. Teresy, a Budda wielbiony w Chinach nie ma nic wspólnego z Buddą wielbionym w Indiach, chociaż zasadniczo jest to jedna i ta sama postać. Na przeobrażenia te miała decydujący wpływ wyobraźnia tłumu, która może dokonać zasadniczych zmian nawet w ciągu kilkunastu lat. W naszych czasach legenda o jednym z największych wt dziejach bohaterów została przekształcona kilka razy w przeciągu 50 lat. Za pa­nowania Burbonów uważano Napoleona za jakąś postać wziętą z sielanki, nazywano go filantropem i liberałem, opiekunem maluczkich, którzy zgodnie ze świadectwem poetów przechowują o nim pamięć pod swymi strze­chami. W 30 lat później uważano go za krwiożerczego tyrana, który zagarnąwszy władzę, stłumił wolność i dla dogodzenia swej ambicji poprowadził na rzeź 3 miliony ludzi. Obecnie legenda ta uległa nowemu przekształceniu. Wobec tych najrozmaitszych legend uczeni za kilka stuleci zwątpią może o istnieniu Na­poleona, tak jak obecnie nie dowierzają istnieniu Buddy. Uważać go będą za jakiś mit słoneczny lub nową wersję legendy o Heraklesie. Nasuwające się wątpliwości rozwieje zapewne dokładniejsza znajomość psychologii tłumów, która ich pouczy, iż historia uwiecznia tylko legendy.

§ 3. Przesada i prostota w uczuciach tłumu

Charakte­rystycznymi cechami uczuć tłumu, bez względu na to, czy uczucia te są dobre czy złe, są następujące: wielka prostota i wielka przesada. Jednostka, jako cząstka tłumu, upodabnia się pod tym względem — jak zresztą i pod wielu innymi — do ludzi pierwotnych. Jej umysł jest w stanie pojmować tylko całościowo, nigdy nie potrafi zagłębiać się w odcienie i etapy przejściowe. Przesadne uczucia tłumu potęguje jeszcze ta okolicz­ność, że jakiekolwiek objawione uczucie zdobywa szyb­ko uznanie wszystkich — na mocy prawa zaraźliwości i sugestii — co zwiększa w dwójnasób jego siłę. Dzięki prostocie i przesadzie jego uczuć niedostępne są dla tłumu wątpliwości i niepewność. Tłum z jednej krań-cowości zbyt szybko przerzuca się w drugą. Każde podejrzenie staje się dlań natychmiast pewnikiem nie do odparcia; najmniejszy uśmiech czy pogardliwe spojrzenie wywołuje u niego wściekłą nienawiść, pod­czas gdy u jednostki nie będącej cząstką tłumu pozo­stałoby to bez jakiegokolwiek wpływu.

Gwałtowność uczuć jest jeszcze spotęgowana, zwłasz­cza w tłumie heterogenicznym, przez brak odpowie­dzialności. Pewność bezkarności, wzrastająca w miarę wzrostu liczebności tłumu, oraz świadomość chwilowej potęgi, którą czerpie on właśnie ze swej liczebności, tworzą warunki do powstawania w tłumie takich uczuć i czynów, na które nigdy by się nie zdobyła jed­nostka. W tłumie nieuk, głupiec i człowiek, zawistny nie odczuwają swej bezsilności i nicości, a w ich miej­sce pojawia się poczucie brutalnej siły, chociaż nie­trwałej, ale za to potężnej.

Przesada ta dotyczy zwłaszcza złych uczuć — tego reliktu atawistycznego instynktów człowieka pierwot­nego, które jednostka potrafi przytłumić z obawy przed karą. Dlatego tłum tak łatwo dokonuje złych czynów. Tłum umiejętnie prowadzony jest zdolny do bohater­skich czynów i najpiękniejszych poświęceń, przy czym stopień natężenia tych zdolności jest u niego o wiele większy aniżeli u jednostki. Do sprawy tej powrócę przy rozważaniu moralności tłumu.

Tłum, sam będąc przesadny w swych uczuciach, jest nadzwyczaj czuły na przesadę i mówca, gdy chce go porwać, musi używać bardzo często silnych określeń. Przesada, bezwarunkowe twierdzenie, powtarzanie tego samego po kilka razy, niezagłębianie się w logiczne dowody — oto sposoby zdobycia i opanowania duszy tłumu, znane ludziom występującym na zgromadze­niach ludowych.

Tej samej przesady w uczuciach domaga się tłum od swych wybrańców. Ich zalety i cnoty zawsze muszą być nadzwyczajne. W teatrze od bohaterów sztuki tłum domaga się takich zalet, takiej moralności i męstwa, jakie w życiu nigdy nie istnieją. Dlatego słusznie mówi się o specjalnej optyce teatralnej, któ­rej prawa nie mają po największej części nic wspól­nego z logiką i prawami zdrowego rozsądku. Umiejęt­ność mówienia do tłumu jest bez wątpienia sztuką niższego rzędu, ale wymaga specjalnych zdolności. Gdy się czyta niektóre sztuki, w żaden sposób nie można zrozumieć ich nadzwyczajnego powodzenia na scenie. Dyrektorzy teatrów, przyjmując jakąś sztukę, często nie są pewni jej powodzenia na scenie, gdyż aby je przewidzieć, musieliby oceniać ją nie ze sta­nowiska fachowca, ale ze stanowiska tłumu. Gdybym mógł tej sprawie poświecić w niniejszej pracy więcej miejsca, z łatwością wykazałbym działanie potężnego wpływu rasy, bo faktem jest, że sztuka, którą w jed­nym kraju zachwycają się tłumy, w drugim me ma najmniejszego powodzenia, nie uruchamia bowiem tych podniet, jakie są konieczne do poderwania nowej publiczności.

Przesada w tłumie dotyczy tylko uczuć, w żadnym zaś razie inteligencji. Dlatego jednostka należąca do tłumu cofa się w swym rozwoju intelektualnym, co wykazałem powyżej. Do tego samego wniosku doszedł Tarde. Tylko zatem w sferze uczuć tłum może wznieść się bardzo wysoko albo bardzo nisko upaść.

§ 4. Nietolerancja, autorytaryzm i konserwatyzm tłu­mu

Tłum, będąc zdolnym do uczuć tylko prostych i przesadnych, przyjmuje lub odrzuca sugerowane mu poglądy, wierzenia i idee albo jako absolutną prawdę, albo jako absolutną nieprawdę. To tyczy się przede wszystkim wierzeń, które nie powstają drogą rozumo­wania, lecz są narzucone za pomocą sugestii. Każdy wie dobrze, jak nietolerancyjne są wierzenia religijne i jak przemożny wpływ wywierają na duszę tłumu. Opierając się ha owym poczuciu swej siły i na braku wątpliwości, co jest prawdą, a co nieprawdą, tłum jest w tym samym stopniu autorytarny, co nietolerancyjny. Jednostka może uzmwać zdania przeciwne i nawet podejmować decyzję, tłum zaś nie czyni tego nigdy. Na zgromadzeniach ludowych najmniejsze wystąpienie przeciw tłumowi zostaje przyjęte z wściek­łością i gwałtownymi obelgami, po których szybko dochodzi do rękoczynów i dany mówca musi chyłkiem czmychać z zebrania, jeżeli nie potrafi w odpowiedni sposób odwrócić uwagi tłumu w innym kierunku. Niezależnością swych poglądów mówca najczęściej na­raża się tłumowi, a nieraz tylko dzięki ochronie władz bezpieczeństwa uchodzi z życiem.

Autorytaryzm i nietolerancja to cechy wspólne wszystkim kategoriom tłumów, chociaż natężenie tych cech bywa różne, w czym zasadniczą rolę odgrywa rasa, jako władczyni wszystkich uczuć i myśli czło­wieka. Autorytaryzm i nietolerancyjność rozwinięte są w bardzo wysokim stopniu u tłumów pochodzenia romańskiego; rozwój ten doszedł do takiego stopnia, że zabił w nich wszelkie poczucie osobistej niezależ­ności, owego zasadniczego rysu duszy anglosaskiej. Tłum romańskiego pochodzenia jest wrażliwy tylko na niezależność odłamu społeczeństwa, do którego sam należy, przy czym z ową niezależnością łączy on dąż­ność do natychmiastowego i bezwzględnego narzucenia swych przekonań wszystkim innym grupom. W tym tkwi źródło wielkiej ekspansywności narodu francus­kiego i francuskiej kultury. W powyżej opisany spo­sób pojmują wolność jakobini ludów romańskich, po­czynając od czasów inkwizycji, aż po dzień dzisiejszy.

Autorytaryzm i nietolerancja są uczuciami dla tłu­mu jasnymi, tak że skwapliwie on je przyjmuje i dąży do jak najszybszego ich urzeczywistnienia. Wobec siły tłum staje się potulny, a na uczucie dobroci jest zu­pełnie niewrażliwy, gdyż dobroć uważa za objaw sła­bości. Tłum nigdy nie wielbił dobrych władców; kochał na ogół okrutników, którzy uciskali go z całą bez­względnością. Srogim tyranom tłum buduje okazałe pomniki, a upadłego tyrana chętnie i z lubością depce nogami, gdyż ten po upadku znowu zasila szeregi słabych, których tłum nienawidzi lub nimi pogardza, albowiem nie czuje przed nim trwogi. Cesarz jest ty­pem bohatera uwielbianym przez tłum po dzień dzi­siejszy. Jego kołpak nadal oczarowuje, jego władza wzbudza poszanowanie, a jego miecz sieje postrach.

Tłum jest zawsze gotów powstać przeciw słabej władzy, a niewolniczo gnie swe kolana przed władzą silną. Jeżeli zaś siła, będąca na usługach władzy, ciągle się zmienia, tłum, ulegając zaw7sze krańcowym uczu­ciom, przechodzi od anarchii do uległości i od uległości do anarchii.

Zupełnie mylnie pojmowalibyśmy psychologię tłu­mu, gdybyśmy wyrobili sobie przekonanie, że w tłumie przeważają instynkty rewolucyjne. Gwałtowność tłumu jest bardzo zwodnicza. Jego buntownicze wybuchy i dążność do niszczenia są bardzo krótkotrwałe. Tłu­mem zbyt despotycznie władają bodźce nieświadome, zbyt silnie ulega on wpływom odwiecznej dziedzicz­ności, co wywołuje w jego duszy tendencję do kon­serwatyzmu. Pozostawiony samemu sobie, zbyt łatwo idzie w niewolę, gdyż w zbyt krótkim czasie znuży go własna popędliwość. Na przykład najzacieklejsi Jakobini z całą mocą popierali Napoleona, gdy ten swą że­lazną ręką tłumił swobody z okresu Rewolucji.

Kto nie potrafi się wczuć w te konserwatywne instynkty mas, ten nie zrozumie należycie historii, zwłaszcza historii ruchów ludowych. Masy zmieniają tylko nazwy najrozmaitszych instytucji społecznych; do tych nic nie znaczących zmian dążą nieraz zbyt gwałtownymi środkami. Ale instytucje społeczne są aż nadto w swej istocie wyrazem dziedzicznych potrzeb danej rasy, aby do tych instytucji nie powracać. Tłum jest zmienny wobec rzeczy błahych i powierzchow­nych, ale zasadniczo posiada w swej duszy silny konserwatyzm, co upodabnia go do ludzi pierwotnych. Tłum z nadzwyczajnym uwielbieniem czci tradycję i czuje głęboki, podświadomy wstręt do wszelkiego nowatorstwa, gdyż drży przed jakąkolwiek zmianą wa­runków swego materialnego bytu. Gdyby demokracja w epoce wynalezienia warsztatów mechanicznych, maszyn parowych i kolei żelaznej miała taką władzę jak obecnie, to wprowadzenie tych wynalazków w ży­cie byłoby niemożliwe albo doszłoby do skutku w dro­dze rewolucji. Szczęście postępu i cywilizacji polega na tym, że tłum stojący u władzy nie miesza się w wielkie odkrycia na polu nauk i przemysłu.

§ 5. Moralność tłumu

Jeżeli przez moralność rozumieć będziemy ciągłe przestrzeganie pewnych norm spo­łecznych i ustawiczne przeciwstawianie się egoistycz­nym popędom, to jasne będzie, że tłum jest zbyt zmien­ny i nazbyt gwałtowny, by mógł być moralny. Jeśli jednak do tego pojęcia włączymy przejawy takich cech, jak poświęcenie, bezinteresowność, ofiarność, prawość, to można powiedzieć, że tłum zdobywa się nieraz na bardzo wzniosłe czyny moralne.

Niektórzy psychologowie, badając tłum z punktu widzenia jego czynów przestępczych i zwracając uwagę przede wszystkim na ich częstość, stwierdzili, że po­ziom moralny tłumu jest bardzo niski. Nie da się za­przeczyć, że często twierdzenie to jest słuszne. Ale dla­czego? Po prostu dlatego, że w duszy każdego czło­wieka drzemią instynkty burzycielskie i zdolność do okrucieństwa, będące pozostałością epoki pierwotnej. Jednostka zdaje sobie sprawę, że danie posłuchu tym instynktom może wprowadzić na niebezpieczną drogę, ale kiedy znajdzie się w nieodpowiedzialnym tłumie, który zapewnia jej bezkarność, wówczas nie dba o ich stłumienie. Okrucieństwo tłumu i upodobanie do myślistwa mają wspólne źródło. Tłum, mordując swą bezbronną ofiarę, daje dowód nikczemnego okrucieństwa. Okru­cieństwo to jest w oczach człowieka myślącego blisko spokrewnione z okrucieństwem myśliwych, którzy się zbierają, by z przyjemnością przyglądać się rozdziera­niu nieszczęśliwego jelenia przez zażarte psy.

Tłum, będąc zdolny do mordu, podpalenia i każdej innej zbrodni, równocześnie jest w stanie wytężyć swe siły dla dokonania czynów wzniosłych i bezinteresow­nych, o wiele wspanialszych od tych, na jakie może się zdobyć jednostka. Każde odwołanie się do miłości Oj­czyzny, do uczuć religijnych, do poczucia honoru od­działuje na tłum, który jest zdolny do bezgranicznych poświęceń. W dziejach ludzkości mamy wiele przykła­dów podobnych do wypraw krzyżowych i do ochotni­ków z roku 1793.

Jedynie zbiorowości są zdolne do wielkiego poświę­cenia i wysoce bezinteresownych czynów. Ile tłumów zginęło bohatersko w obronie wierzeń oraz idei, haseł, których często prawie nie rozumiały one. Tłum straj­kujący czyni lo raczej z posłuszeństwa wydanemu hasłu niż dla uzyskania podwyżki zarobków. U jed­nostki interes osobisty jest najczęstszym bodźcem po­stępowania, w tłumie zaś odgrywa on bardzo nie­znaczną rolę. Przecież trudno wyobrazić sobie, by oso­biste względy wiodły tłum na krwawe wojny, których celów na ogół nie rozumiał, chociaż dał się mordować tak łatwo jak skowronek zahipnotyzowany przez lu­sterko myśliwego.

Nawet największy nicpoń, gdy stanie się cząstką tłumu, staje się na ten czas zwolennikiem bardzo su­rowych zasad moralnych. Taine opowiada, że uczestni­cy band mordujących w pamiętnym wrześniu 1793 r. oddawali do rąk komitetów rewolucyjnych portfele

i klejnoty znalezione przy mordowanych ofiarach, chociaż bezkarnie mogli je ukryć. Tłum nędzarzy zdo­bywający w czasie rewolucji 1848 r. pałac Tuileries nie zagarnął ani jednego z klejnotów, które przecież mogły go olśnić, a jeden taki klejnot wystarczyłby dla zabezpieczenia bytu na wiele lat.

Ta moralność jednostki w tłumie wygląda na pozór fantastycznie, a jednak jest prawdziwa. Owo umoralnienie jednostki przez tłum nie jest regułą, niemniej występuje, i to nieraz w bardziej błahych wypadkach niż przytoczone powyżej. Powiedziałem poprzednio, że w teatrze tłum żąda, aby bohaterowie sztuki posiadali nadzwyczajne zalety. Nawet widownia niskiego po­chodzenia okazuje się często bardzo purytańska. Za­wodowy pijak, sutener i ulicznik okazują swe niezado­wolenie wobec dwuznacznego dowcipu i drastycznej sytuacji na scenie, chociażby były wprost niewinne w porównaniu z ich codziennymi rozmowami.

Zatem tłum albo ulega niskim instynktom, albo błyszczy czynami nadzwyczaj moralnymi. Jeżeli bez­interesowność, bezwzględne oddanie się w służbę idea­łu rzeczywistego lub nierzeczywistego stanowią cnoty narodu, to musimy przyznać, że tłum często posiada te cnoty w takim stopniu, jaki rzadko osiągali naj­więksi mędrcy. Moralność tłumu jest nieświadoma, co jednak nie zmienia postaci rzeczy. Gdyby tłum rozu­miał i kierował się swym bezpośrednim interesem, to możliwe, że na Ziemi nie powstałaby żadna cywilizacja i ludzkość nie miałaby swej historii.





1 Ludność Paryża podczas oblężenia go przez Prusaków miała wiele dowodów na ową łatwowierność tłumu, zwłaszcza wtedy, kiedy chodziło o wydarzenia nieprawdopodobne. Świa­tełko, które ukazało się na piątym piętrze, brano za znak dany Prusakom, choć odrobina rozwagi musiałaby naprowa­dzić na myśl, że światełka tego nie można było dostrzec z odległości kilkunastu kilometrów.   

2 „Eclair" z 21 kwietnia 1895 r.

3 Wątpię, czy znamy prawdziwy opis choć jednej bitwy. Zasadniczo wiemy tylko, która strona zwyciężyła, a która została pobita. To. co d'Harcourt, uczestnik i świadek bitwy pod Soiferino, mówi o niej, można odnieść do wszystkich bitew: „Jenerałowie, naturalnie opierając się na setkach świadectw, składają swe urzędowe raporty, oficerowie przy­boczni zmieniają te dokumenty i redagują nieco zmieniony projekt, który znowu zmienia szef sztabu. Marszałek znowu redaguje rzecz na nowo. i dzięki temu z pierwotnego projektu nic nie po/ostaje11. D'Harcourt przytacza to na dowód, że z zeznań ludzi nie nożna się dowiedzieć prawdy nawet o wydarzeniach dokładnie obserwowanych. 



Rozdział trzeci

Idee, rozumowanie i wyobraźnia tłumu 


 Idee tłumu — Idee zasadnicze i idee przejściowe — Jak mogą współistnieć idee przeciwne? — Przemiany, jakie musza przejść idee wyższe, zanim staną się przystępne dla tłumu — Społeczna rola idei jest niezależna od stopnia prawdy w nich zawartej — § 2. Jak tłum rozumuje? — Tłum nie ulega wpły­wom rozumowania — Rozumowanie tłumu jest bardzo prymi­tywne — Łączenie idei następuje albo drogą analogii, albo drogą następstwa — § 3. Wyobraźnia tłumu — Potęga wy­obraźni tłumu — Tłum myśli obrazami, przy czym obrazy te nie wiążą się ze sobą — Tłum jest podatny w pierwszym rzę­dzie na cudowność — Rzeczy nadzwyczajne i legendy są rzeczy­wistą podstawą cywilizacji — Wyobraźnia tłumu zawsze była podstawą siły mężów stanu — Jakie fakty potrafią przemówić do wyobraźni tłumu? 



§ 1. Idee tłumu.

 W jednej ze swych prac nad znacze­niem idei w rozwoju narodów wykazałem, że każda cywilizacja czerpie swe siły z kilku zaledwie zasadni­czych idei, które są bardzo rzadko odnawiane. Wyka­załem też, jak idee wrastają w duszę tłumu, z jaką trudnością do niej docierają i jaką mają moc, skoro raz nią owładną. Wykazałem wreszcie, że wszelkie przewroty historyczne mają najczęściej swe źródło w zmianach dokonanych w tych zasadniczych ideach.

Nie będę omawiać po raz drugi tych kwestii, wspom­nę tylko, jakie idee są dostępne dla tłumu i pod jaką postacią może je on przyjmować.

Idee można podzielić na dwie grupy. Do pierwszej zaliczymy idee przypadkowe i przejściowe, powstające pod wrażeniem chwili, np. pod wpływem jakiejś jed­nostki bądź teorii. Do grupy drugiej zaliczymy idee zasadnicze, którym otoczenie, dziedziczność i opinia

przydają cech niezmienności. Niegdyś takimi ideami były wierzenia religijne, a dziś idee demokratyczne i społeczne.

Idee zasadnicze możemy sobie przedstawić jako wielką, powoli toczącą swe wody rzekę. Idee przejścio­we to drobne fale, ciągle się zmieniające, poruszające powierzchnię rzeki i chociaż nie posiadające realnego znaczenia, to jednak bardziej rzucające się w oczy aniżeli bieg rzeki.

Idee zasadnicze, którymi żyli nasi ojcowie, zostały w obecnej epoce mocno zachwiane. Straciły swą trwa­łość, a dzięki temu i instytucje opierające się na nich zostały nadwerężone. Stwierdzamy, że co dnia poja­wia* się wiele idei przejściowych, ale tylko niektóre z nich stają się silne i zdobywają znaczne wpływy.

Każda idea, aby zawładnęła tłumami, musi im być podana w formie bardzo obrazowej i nadzwyczaj pro­stej. Idee przemienione w obrazy nie są ze sobą po­łączone żadnym logicznym związkiem analogii bądź następstwa i mogą następować jedna po drugiej jak szkła w czarnoksięskiej latarni, wyjmowane jedno po drugim z kasety, do której je włożono. To nam tłumaczy owo równoczesne istnienie w duszy tłumu najsprzeczniejszych idei. Od przypadku zależy, które z idei ożywią się w duszy tłumu; z tego też wynika, że tłum jest zdolny do dokonania czynów najbardziej sprzecznych, a brak krytycyzmu nie pozwala mu za­uważyć tej sprzeczności.

Zresztą nie jest to wyłącznie własnością tłumu. Możemy to zauważyć i u jednostek będących cząstką tłumu, których umysł niedaleko odbiegł od umysłu człowieka pierwotnego; tyczy się to przede wszystkim zagorzałych zwolenników jakiejś sekty, chociażby to byli ludzie wykształceni. Obserwowałem takie zjawisko u Hindusów wykształconych na naszych europejskich uczelniach, na których też uzyskiwali dyplomy. Na nie­wzruszony grunt ich dziedzicznych idei religijnych i społecznych nałożyła się bez żadnego dla tamtych uszczerbku warstwa idei zachodnioeuropejskich, które z tymi pierwszymi nie mają nic wspólnego. U danego osobnika przeważały to jedne, to drugie, zależnie od okoliczności; w ten sposób jedna i ta sama osoba po­padała w skrajne sprzeczności. Na ogół sprzeczności te są bardziej pozorne aniżeli rzeczywiste, ponieważ tylko idee dziedziczne mogą się stać pobudkami postępowa­nia jednostki. Tylko w tych wypadkach czyny czło­wieka mogą rzeczywiście przedstawiać sprzeczności, kiedy dana jednostka wskutek skrzyżowania różnych ras odziedziczy różnorodne idee zasadnicze. Nie będę się dłużej zastanawiał nad tymi zjawiskami, chociaż moim zdaniem mają one wielkie znaczenie z punktu widzenia psychologii. Sądzę, że należyte ich zrozumie­nie wymaga bardzo wielu lat podróży i obserwacji.

Idee, aby mogły się stać własnością tłumu, winny otrzymać jak najprostszą formę; dzięki temu uprosz­czeniu ulegają one gruntownym przekształceniom Wielkość tych zmian, jakim ulega idea, zanim wrośnu w duszę tłumu, daje się stwierdzać zwłaszcza wtedy.. kiedy chodzi o wznioślejsze idee filozoficzne i naukowe. Przekształcenia te zależą przede wszystkim od rasy, do której dany tłum należy; ogólną ich właściwością jest uproszczenie i pomniejszenie idei. Dlatego z punktu widzenia społecznego nie istnieje w rzeczywistości żaa-na hierarchia idei, tzn. nie ma idei wyższych lub niż­szych. Już sam fakt przedostania się idei do tłumu do­wodzi, że pozbawiona została ona tego wszystkiego, co stanowiło jej podniosłość i wielkość.

Zaznaczam, że ze społecznego punktu widzenia hie­rarchiczna wartość idei nie ma znaczenia. Należy mó­wić o ich wpływie, a nie o ich wartości. Chrześcijaństwo wieków średnich, idee demokratyczne ubiegłego stulecia oraz współczesne idee społeczne nie są za­pewne zbyt podniosłe. Z punktu widzenia filozofii na­leży je uznać za marne złudzenia, a mimo to ich wpływ był bardzo znaczny i jeszcze przez długi czas będą one zasadniczymi pobudkami postępowania.

Idea dopiero wtedy owłada tłumem, kiedy po owych przekształceniach, dzięki którym staje się dlań do­stępna, o czym mówić będę na innym miejscu, prze­niknie w nieświadomość tłumu i w sferę jego uczuć, A na to potrzeba zawsze dłuższego czasu.

Trudno zresztą sądzić, że wykazanie słuszności jakiejś idei wystarczy, by oddziaływała ona odpowiednio na umysły, choćby wykształcone Możemy się o tym prze­konać, gdy zwrócimy uwagę na to, że najoczywistsze dowody wywierają mały wpływ na większość ludzi. Chociaż niejeden nie odmówi im słuszności, to jednak pod działaniem nieświadomych czynników swej duszy szybko powróci do poprzednich zapatrywań. Gdybyśmy go, zobaczyli w kilka dni później, wysunie na nowo swe stare argumenty i tak samo nawet będzie je wy­powiadał. Znajduje się bowiem pod wpływem swych wcześniejszych idei, które przekształciły się j u? w uczucia i kierują jego słowami i czynami.

Idea, która na mocy różnorodnych przekształceń przeniknęła w końcu duszę tłumu, osiąga olbrzymią moc i popycha tłum do odpowiednich czynów. Idee filozoficzne, których wynikiem była Wielka Rewolucja Francuska, potrzebowały całego stulecia, zanim za­gnieździły się w duszy tłumów. Gdy owładnęły duszą tłumu, działały z nieprzezwyciężoną siłą. Zapał tłu­mów, chcących równości społecznej, urzeczywistnienia wyśnionych praw i prawdziwej wolności, nadwerężył trony i przekształcił cały świat zachodni. Przez 20 lat narody gryzły się nawzajem, a Europa była widownią tak krwawych walk, jak za czasów Dżyngis-chana lub Tamerlana. Nigdy tak oczywiste nie były skutki władz­twa krańcowych idei nad tłumem.

Przyznać trzeba, że idee bardzo powoli i z wielkim trudem wrastają w duszę tłumu; ale też nie szybciej i nie łatwiej uwalniają jego duszę ze swej władzy. Dlatego pod względem idei tłum zawsze stoi o kilka pokoleń niżej od uczonych i filozofów. Dfatego mężo­wie stanu wiedzą obecnie, że odrętwienie idei zasad­niczych jest chwilowe, lecz wpływ tych idei jest tak wielki, że muszą zasady rządzenia do nich dostosowy­wać.

§ 2. Jak tłum rozumuje?

 Nie można twierdzić, że tłum w ogóle nie rozumuje ani nie ulega wpływowi rozumowania. Dowody, które tłum podaje i które po­trafią go przekonać, są z punktu widzenia logiki tak płytkie, że jedynie na mocy. dość naciągniętej analogii możemy je zaliczyć do zakresu rozumowania.

Rozumowanie tłumów z pewnością opiera się na ko­jarzeniu pojęć, podobnie jak się ma rzecz z prawdzi­wym rozumowaniem. Ale idee, które kojarzy wyobraź­nia tłumu, łączą się tylko pozornie, na podstawie ana­logii lub następstwa. Tak rozumuje np. Eskimos, który wiedząc z doświadczenia, że lód jest przezroczysty i topnieje w ustach, może być przekonany, że i szkło winno się w ustach topić, ponieważ jest również prze­zroczyste; albo dziki, gdy zjada serce mężnego wroga, myśląc, że przejmie jego męstwo, lub też robotnik wy­zyskiwany przez swego pracodawcę, gdy wysnuwa z tego wniosek, że wszyscy pracodawcy są wyzyski­waczami.

Kojarzenie rzeczy zupełnie niepodobnych, połączo­nych tylko pozornymi więzami, i natychmiastowe uogólnianie poszczególnych wypadków — oto co charakteryzuje rozumowanie tłumów. Takim też rozumowaniem muszą posługiwać się ci, którzy chcą wszcze­pić w tłum pewne poglądy, bo inaczej nie zdobędą nań wpływu. Rozumowanie według prawideł logiki by­łoby dla tłumu czymś obcym i niezrozumiałym. Na tej podstawie można twierdzić, że tłum nie rozumuje, albo rozumuje błędnie, i nie poddaje się żadnemu ro­zumowaniu.

Zgłębiając mowy, które wywarły wielki wpływ na słuchaczy, możemy dziwić się słabości ich rozumowania; nie wolno jednak zapominać o tym, że przemówienie nie jest przeznaczone na lekturę ludzi uczonych, ale na porwanie słuchających. Mówca znający duszę tłumu potrafi za pomocą kilku zdań opanować silniej tłum aniżeli olbrzymie tomy napisanych mów, których argu­mentacja nie popada w zatarg z prawami logiki.

Ta niezdolność do poprawnego rozumowania łączy się u tłumu z brakiem wszelkiego krytycyzmu, t j. bra­kiem umiejętności wyczuwania, co jest prawdą, a co fałszem, i z niezdolnością do wydawania trafnego sądu o jakimkolwiek czynie czy przedmiocie. Tylko sąd na­rzucony tłumowi znajdzie u niego uznanie, nigdy zaś sąd będący wynikiem skrupulatnych badań i roztrząsań. Pewne opinie jedynie dlatego zbyt szybko się rozpow­szechniają, że większość ludzi woli bez dowodu przyjąć gotowy już sąd od drugich, aniżeli zastanawiać się i formułować własny sąd.

§ 3. Wyobraźnia tłumu.

 Podobnie jak istoty niezdolne do rozumowania, tłum ma nadzwyczaj wrażliwą wy­obraźnię. Każdy obraz powstający w jego duszy, czy to pod wpływem jakiegoś zdarzenia czy osoby, ma barwy tak żywe, jak gdyby był rzeczywisty. Możemy pod tym względem porównać tłum ze śpiącym człowiekiem, którego umysł, chwilowo nieaktywny, wytwarza tak żywe obrazy, jakby się wszystkie działy na jawie; jednak zastanowienie się rozwiewa tę ich moc. Tłum nie jest zdolny ani do rozumowania, ani do zastana­wiania się; nie istnieją dlań rzeczy nieprawdopodobne. Wiemy jednak, że najbardziej pociągające są właśnie rzeczy najmniej prawdopodobne. Dlatego tłum chętniej zajmuje się tym, co jest nieprawdopodobne i legen­darne. W istocie niezwykłość i legenda są prawdziwym źródłem cywilizacji. W historii większą rolę odgrywają zmyślenia niż rzeczywistość. Wyżej stawia się ułudę nad rzeczywistość.

Tłum umie myśleć wyłącznie obrazami i jest bar­dzo wrażliwy na obrazowe przedstawienie danego fak­tu lub rzeczy. Tylko za pomocą takiego przedstawienia można tłum porwać i pobudzić go do działania.

Wiemy, że przedstawienia teatralne mają wielki wpływ na tłum, ponieważ dają obraz w formie najbar­dziej jasnej. „Panem et circenses" — chleba i igrzysk — domagał się tłum rzymski, i zdaje się, że ten ideał mi­mo upływu czasu nie uległ zbytniej zmianie. Nic bar­dziej nie przemawia do wyobraźni tłumu niż sztuka teatralna. Wszyscy zebrani w teatrze doznają w jed­nym czasie prawie jednakowych uczuć, które jedynie dlatego nie zamieniają się w czyny, że najgłupszy nawet widz wie, iż to tylko złudzenie, że zmyślone sytuacje wywołały jego śmiech lub płacz. Może się jed­nak zdarzyć, że uczucia wywołane przez te rozmyślnie w tym celu zmyślone obrazy stają się tak silne i gwał­towne, iż szukają ujścia w czynach. Znana jest po-wiastka o pewnym teatrze ludowym, w którym po skończonym przedstawieniu trzeba było pilnować ar­tystę grającego rolę zdrajcy, ażeby go uchronić przed gniewem widzów oburzonych na jego rzekome zbrod­nie. .To nam określa łatwość, z jaką tłum poddaje się sugestii, i charakteryzuje dosadnie jego stan umysłowy.

Urojenie działa na tłum z nie mniejszą siłą niż rzeczy­wistość. Tłum ma wyraźną skłonność do mieszania tych sprzecznych rzeczy.

Na wyobraźni mas zasadza się potęga zdobywców i siła państw. Kto chce porwać tłum, musi na niego oddziaływać. Wielkie wydarzenia historyczne, np. pow­stanie buddyzmu, chrześcijaństwa, islamu, reformacja, Rewolucja Francuska, a obecnie groźny zalew socja­lizmu — oto bezpośrednie skutki potężnych wrażeń, jakie wywołano w wyobraźni tłumu.

Dlatego wielcy mężowie stanu, we wszystkich kra­jach i we wszystkich okresach, łącznie z najbezwzględniejszymi despotami, uważali wyobraźnię mas za pod­walinę swej władzy. Nigdy nie próbowali pójść przeciw nim. „Zostałem katolikiem — oświadczył Napoleon w Radzie Stanu — aby ukończyć wojnę w Wandei, jako muzułmanin podbiłem Egipt, a jako ultramontanin pozyskałem duchowieństwo we Włoszech. Gdybym był królem żydowskim, to przede wszystkim odbudo­wałbym świątynię Salomona".

Czy istnieją metody, za pomocą których można od­działywać na wyobraźnie tłumu? Tym zajmę się po­niżej. Na razie zaznaczę, że metody te nie polegają na oddziaływaniu na inteligencję i rozsądek. To nie za pomocą uczonej retoryki poderwał Antoniusz lud rzymski przeciw mordercom Cezara, lecz przeczyta­niem jego testamentu i pokazaniem zwłok.

Aby wpłynąć na wyobraźnię tłumu, należy mu przed­stawić żywy i jasny obraz, bez jakichkolwiek dodatko­wych interpretacji, ale zawierający nadzwyczajne fak­ty, np. doniosłe zwycięstwo, wielki cud, straszliwą zbrodnię lub powabną nadzieję. Ważną rzeczą jest przedstawiać pewną całość spraw, lecz nigdy nie do­ciekać ich źródeł. Setki mniej znaczących przestępstw lub wypadków nie potrafią do tego stopnia poruszyć duszy tłumu, jak jedna wielka zbrodnia lub pojedyn­cza katastrofa, chociażby jej skutki były o wiele słab­sze od skutków tych drobnych wypadków razem wzię­tych. Epidemia grypy, na którą w ciągu kilku tygodni zmarło w Paryżu około 5000 osób, nie wywarła żad­nego wrażenia na ludności, albowiem odbywało się to powoli, bez jakichkolwiek większych wstrząśnień. * Ta prawdziwa hekatomba nie ujawniła się w jednym wyraźnym fakcie — jeno w tygodniowych sprawozda­niach. Wypadek natomiast, powodujący śmierć nie 5000, ale 500 osób, lecz tego samego dnia, na placu publicznym i wskutek wyraźnej przyczyny, np. runię­cia wieży Eifla, wywołałby olbrzymie wrażenie. Myśl o możliwej stracie parowca transatlantyckiego, o któ­rym nie było przez dłuższy czas wiadomości, niepo­koiła silnie przez osiem dni wyobraźnię tłumów. Tym­czasem urzędowe statystyki wskazują, że w tym samym roku zatonęło około tysiąca wielkich okrętów. Ale stop­niowymi tymi stratami, choć w sumie o wiele więk­szymi z powodu zaginionych istnień ludzkich i znisz­czonych towarów, tłumy ani przez chwilę się nie inte­resowały.

Nie od charakteru faktów, lecz od sposobu, w jaki dochodzą do wiadomości ogółu, zależy ich wpływ na wyobraźnię tłumów. Oddziałują one na nią silnie, gdy przez swe nagromadzenie wywołują jaskrawe, opano­wujące umysły ludzkie, obrazy. Kto umie działać na wyobraźnię tłumów — umie nimi rządzić.





Rozdział czwarty

Religijne formy przekonań tłumu 



Co to jest uczucie religijne? — Jest ono niezależne od uwiel­bienia dla jakiegoś bóstwa — Jego cechy charakterystyczne — Potęga przekonań przyjmujących formę religijną — Przykła­dy — Bogowie ludu ciągle istnieją — Nowe formy, pod któ­rymi się odradzają — Religijne formy ateizmu — Waga tych pojęć z historycznego punktu widzenia — Reformacja, Noc św. Bartłomieja, Terror i inne podobne wydarzenia są kon­sekwencją religijnych uczuć tłumu, a nie uczuć jednostek. 



Wykazałem, że tłum nie rozumuje, że idee przyjmu­je albo odrzuca bez dyskusji i wątpliwości, że sugestia opanowuje całą jego umysłowość i może się zamienić w czyn. Wykazałem też, że tłum odpowiednio popro­wadzony potrafi oddać swe życie za ideały, które nie sam sobie wytworzył, ale zostały mu podsunięte. Mó­wiłem też o tym, że uczucia tłumu są gwałtowne i krańcowe, że sympatia przeradza się w uwielbienie, a antypatia w nienawiść. Na podstawie tych ogólnych wskazówek możemy bez wielkiego trudu przewidzieć, jakie będą przekonania tłumu.

Badanie przekonań tłumu wykazało nam, że we wszystkich epokach, czy to fanatyzmu religijnego, czy wielkich przewrotów politycznych, przybierają one pewną charakterystyczną formę, której treść najlepiej oddamy określeniem: uczucia religijne.

Ich cechy charakterystyczne są nadzwyczaj proste: uwielbienie dla najwyższej istoty, obawa przed potęgą jej przyznawaną, bezwzględne posłuszeństwo jej naka­zom, niemożność dyskutowania dogmatów, pragnienie ich upowszechnienia, uważanie za wroga każdego, kto tych prawd nie uznaje. Każde uczucie, bez względu na to, czy odnosi się do Boga niewidzialnego czy ka­miennego lub drewnianego bożka, do bohatera lub jakiejś idei, jeżeli tylko ma wyżej podane cechy, nale­ży zaliczyć do uczuć religijnych, gdyż w swej istocie pozostaje ono zawsze religijne i zawiera również pier­wiastki nadprzyrodzoności i niezwykłości. Tłum przy­znaje te samą moc cudowną zarówno ideom, jak i zwy­cięskiemu wodzowi, który potrafi w odpowiednim mo­mencie opanować jego duszę.

Człowiek jest religijny nie tylko wtedy, kiedy żywi uwielbienie dla jakiegoś bóstwa, ale także wtedy, kiedy wszystkie zasoby umysłu, całą swą wolę i cały fana­tyczny zapał oddaje w służbę sprawy lub istoty, które stały się celem i drogowskazem jego uczuć i działań.

Nieuniknioną właściwością ludzi o silnie rozwiniętym uczuciu religijnym jest fanatyzm i brak tolerancji, wierzą oni bowiem, że tylko oni są w posiadaniu klu­cza do rajskich bram przyszłego żywota. Myślą, że w ten sposób zaciągają się na wierną służbę uwielbia­nemu bóstwu, które — ich zdaniem — domaga się od nich złożenia sobie w ofierze wszystkich myśli i czy­nów. Każda jednostka będąca cząstką tłumu ma te dwa wyżej wspomniane, charakterystyczne rysy, gdy tylko uczucia tłumu zostaną w odpowiednim stopniu roznamiętnione. Jakobini z okresu Terroru byli w za­sadzie nie mniej religijni niż katolicy z czasów inkwi­zycji, a ich okrutny zapał miał to samo źródło.

Powyżej wyłuszczone właściwości nadają wszelkim wierzeniom tłumu postać religijną. Jednostka ciesząca się uznaniem tłumu może stać się dlań bóstwem. Takim bóstwem tłumu przez lat piętnaście był Napoleon1; żaden inny bohater nie miał tak gorących clcicieli, żaden też równie łatwo nie posyłał ludzi na niechybną śmierć. Bóstwa pogańskie czy chrześcijańskie nie miały bardziej odeń absolutnej władzy nad duszami ludzkimi. Na wzbudzaniu fanatyzmu, dzięki któremu jednostka znajduje szczęście w posłuszeństwie i uwielbieniu, twórcy nowych religii i przekonań społecznych budo­wali przyszłość swych poglądów. Kozfanatyzowana jednostka jest zdolna do oddania życia za swe bożysz­cze. Pogląd ten okazuje się słuszny po dzień dzisiejszy. Fustel de Coulanges w pracy swej o Galii za panowania rzymskiego słusznie powiada, że Rzymianie dzierżyli swą władzę nie siłą, lecz dzięki religijnemu uwielbie­niu, jakie potrafili dla siebie wzbudzić.

„Jest to bowiem — jak się zdaje — jedyny przykład w dzie­jach ludzkości, by władza znienawidzona przez ludy trwała niezachwianie przez pięć wieków... Nie da się w inny sposób wytłumaczyć faktu, że 30 legionów rzymskich utrzymywało w karbach 100 milionów wrrogiego sobie ludu. Ubóstwienie cesarza, który uosabiał wielkość Rzymu, było przyczyną tego władztwa. W całym państwie rzymskim powstała religia, w której bogami byli sami cesarze. Przed zapanowaniem chrześcijaństwa 60 plemion galijskich wybudowało wspólnie w okolicy Lyonu świątynię ku czci Augusta... Kapłani tej świątyni, wybrani przez zgromadzenie plemion galijskich, zaj­mowali pierwsze miejsca w kraju... Służalstwem i bojaźnią nie można tych Taktów tłumaczyć, albowiem służalczość nie cechowała narodu galijskiego, który nie był zdolny do zginania karku przez trzy wieki. Nie tylko pretorianie ubóstwiali ce­sarzy, ale Rzym cały, a z nim Galia, Hiszpania, Grecja i Azja".

Chociaż władcy dusz ostatnich wieków nie posiadają świątyń, to jednak mają swe posągi i obrazy, a cześć dla nich bardzo mało się różni od czci z wieków ubieg­łych. Kto chce zrozumieć filozofię historii, musi uchwycić ten rys psychologii tłumu: trzeba dlań być bóstwem albo niczym.

Nie są to przesądy dawnych wieków, którym kres położył rozum. W swej odwiecznej walce z rozumem uczucie nie zostało nigdy pokonane. Tłumy nie chcą dziś słyszeć o bóstwach i religii, którym tak długo ule­gały. Nigdy jednak nie stawiano tylu pomników co w ostatnim stuleciu. Ruch ludowy znany pod nazwą bulanżyzmu wykazał, jak łatwo odradzają się instynkty religijne tłumów. Nie było oberży wiejskiej, w której by nie było portretu bohatera. Przypisywano mu moc zaradzenia wszelkim niesprawiedliwościom i niedomaganiom. Tysiące były gotowe dać życie za niego. Jakież-by zajął on miejsce w historii, gdyby jego charakter wytrzymał ciężar legendy?

Dlatego powtórzę tu znany truizm, że tłum potrze­buje religii. Poglądy bowiem, czy tyczyć się będą kwestii politycznych, społecznych, czy religijnych, wte­dy dopiero zostaną przyjęte przez tłum, kiedy przy­biorą formę religii, dzięki której nie będą mogły pod­legać dyskusji. Nawet ateizm, gdyby się stał własno­ścią tłumu, byłby fanatycznie nietolerancyjny jak re­ligia, a w swej formie zewnętrznej wkrótce stałby się kultem. Rozwój niewielkiej sekty pozytywistów może posłużyć tu za przykład. Bardzo ładny przykład z tej dziedziny podaje nam pisarz rosyjski, Dostojewski. Mówi on o pewnym nihiliście, który do tego stopnia przejął się owymi doktrynami, że pewnego dnia znisz­czył obrazy świętych zdobiące kaplicę i pogasił świece; po dokonaniu tego ozdobił kaplicę dziełami kilku filo­zofów ateistycznych, m. in. Biichnera i Moleschotta, przed którymi znowu zapalił niedawno pogaszone świe­ce. Treść i forma pozostały bez zmiany, chociaż przed­miot kultu został zmieniony.

Zdanie sobie sprawy z tej religijnej formy, jaką przy­bierają przekonania tłumu, wskaże nam właściwą dro­gę do zrozumienia wielu wydarzeń historycznych, i to najważniejszych. Istnieją zjawiska społeczne, które należycie zrozumiemy badając je raczej pod kątem psychologii niż z punktu widzenia nauk przyrodni­czych. Wybitny historyk Taine badał dzieje Rewolucji Francuskiej z punktu widzenia nauk przyrodniczych, dlatego nie potrafił wykryć źródła wielu znamiennych faktów. Przyznać mu trzeba, że umiał doskonale ob­serwować fakty, ale nie znając psychologii tłumu, nie potrafił dać właściwego ich wyjaśnienia. Przerażony krwiożerstwem, anarchią i okrucieństwem tych wy­darzeń, w bohaterach tej epoki widział tylko dzikie hordy epileptyków, którzy nie kładą hamulca swym rozbestwionym instynktom. Gwałty Rewolucji, jej okru­cieństwa i propaganda, wypowiadanie wojny niemalże wszystkim królom wtedy dopiero znajdą należyte wy­jaśnienie, gdy zrozumiemy, że był to okres ustalania się nowych wierzeń w duszy tłumu. Noc św. Bartło­mieja, wojny religijne, reformacja, inkwizycja, Ter­ror — oto przejawy tego samego uczucia, nazwanego przez nas religijnym, które zmusza swych wyznawców do wytępienia bez litości, ogniem i mieczem, wszystkie­go, co staje na przeszkodzie w ustanowieniu tej nowej wiary. Metody z okresu inkwizycji i Terroru to metody prawdziwych żarliwców. Nie byłoby żarliwców, gdyby inne były metody.

Przewroty, o których wyżej wspomniałem, rodzą się z duszy tłumu. Najgorsi despoci nie potrafiliby ich wywołać, dlatego śmieszne się nam wydaje twierdze­nie niektórych historyków, że Noc św. Bartłomieja była dziełem króla. Historycy nie mają pojęcia ani o psychologii tłumów, ani o psychologii królów. Ani Noc św. Bartłomieja, ani wojny religijne nie były dziełem królów, podobnie jak ani Robespierre, ani Danton, ani Saint-Just nie stworzyli Terroru. Wypadki te zrodziła dusza tłumu, odpowiednio opanowanego przez narzucone mu idee.



1 Z bogatej literatury o Napoleonie wybija się na czoło powieść Emila Ludwiga pt. Napoleon, przełożona na język polski. W powieści tej zaznajomił się Czytelnik dokładnie z tą wielką postacią wodza i polityka (przyp. tlum.). 



KSIĘGA DRUGA – Poglądy i wierzenia tłumu  



Rozdział pierwszy

Czynniki mające pośredni wpływ na wierzenia tłumu



Czynnik: przygotowujące wierzenia tłumów — Rozwój wierzeń tłumów jest konsekwencją uprzednich przygotowań — Bada­nie różnych czynników warunkujących te wierzenia — § 1. Ra­sa — Jej przemożny wpływ — Przedstawia ona wpływy przodków — § 2 Tradycja — Jest ona syntezą duszy rasy — Społeczne znaczenie tradycji — W czym jest ona konieczna, a kiedy szkodliwa? — Tłum zachowuje najbardziej tradycyjne idee — § 3. Czas — Stopniowo ugruntowuje on wierzenia, a na­stępnie je niszczy — Dzięki niemu po chaosie następuje po­rządek — § 4. Instytucje polityczne i spoleczne — Błędny pogląd na ich rolę — Ich wpływ jest nadzwyczaj słaby — Są one skutkami, nigdy zaś przyczynami — Ludzie nie potrafią dobierać instytucji, które by wydawały się im najlepsze — Instytucje są tylko etykietą, pod tym samym tytułem chronią najrozmaitsze rzeczy — Jak powstają konstytucje? — Nieod-zowność pewnych instytucji teoretycznie złych, takich jak centralizacja — § 5. Oświata i loychowanie — Błędne przeko­nanie o wpływie wrychowania na tłum — Wskazania statysty­ki — Demoralizujący wpływ wychowania klasycznego — Wpływ, jaki oświata mogłaby wywierać — Przykłady wzięte z życia różnych narodów.



Dotychczas zbadaliśmy strukturę psychologiczną tłu­mów. Zdajemy sobie sprawę z ich sposobu odczuwa­nia, myślenia i rozumowania. Teraz zajmiemy się pow­stawaniem i krystalizowaniem się ich poglądów i wie­rzeń. Czynniki, od których poglądy te i wierzenia za­leżą, możemy podzielić na dwie grupy: czynniki bez­pośrednie i pośrednie.

Naprzód omówimy Wpływy pośrednie. Czynią one tłum zdolnym do przyjmowania pewnych przekonań, a odrzucania innych. One jakby przygotowywały grunt, na którym nagle wyrastają nowe idee, przygniatające wszystko swą siłą i skutkami, lecz pozornie tylko spontaniczne. Powstawanie nowych idei oraz ich urzeczy­wistnianie przebiegają w tłumie niejednokrotnie z pio­runującą gwałtownością. Ale poza tymi objawami kryje się długa praca przygotowawcza.

Wpływy bezpośrednie są tylko jakby uzupełnieniem poprzednich. Bez nich wpływy pośrednie nie mogłyby wywrzeć najmniejszego skutku. Wpływy bezpośrednie wprowadzają w czyn przekonania tłumu, tzn. nadają ideom formy realne, z wszystkimi ich konsekwencjami. Dzięki tym wpływom tłum podejmuje owe decyzje, które zmuszają go do gwałtownych czynów; one to f wywołują rozruchy i strajki, one obalają rządy i wy­noszą na boski piedestał ulubieńców. Działanie tych dwóch grup czynników możemy stwierdzić we wszystkich wielkich wydarzeniach histo­rycznych. W Rewolucji Francuskiej, żeby poprzestać na tym najbardziej znamiennym przykładzie, do czyn­ników pośrednich należy zaliczyć pisma filozofów, nad­użycia starego reżymu, rozwój myśli naukowej. Duszę tłumu, należycie przygotowaną przez powyższe bodźce, z łatwością opanowały bodźce bezpośrednie, np. mowy trybunów ludowych i opór dworu królewskiego wobec proponowanych reform. Wśród bodźców pośrednich znajdujemy niektóre o charakterze ogólnym, które i łatwo odszukać we wszystkich wierzeniach i poglądach > tłumów. Do nich zaliczamy: rasę, tradycję, czas, insty-i tucje i wychowanie. Zbadamy obecnie ich rolę.

§ 1. Rasa. 

Rasa jest tym czynnikiem, który należy po-I stawić na pierwszym miejscu, albowiem wpływem, jaki wywiera, przewyższa ona wszystkie inne czynniki. j Rasą zajęliśmy się dokładnie w innej pracy, dlatego nie będziemy tu powtarzać zawartych tam tez. Wy-I kazaliśmy, co należy rozumieć przez rasę historyczną i w jaki sposób, po ustaleniu się jej cech, wierzenia, instytucje, sztuka, jednym słowem — wszystkie ele­menty cywilizacji, stają się zewnętrznym wyrazem jej duszy. Wykazaliśmy też, że potęga rasy jest tak wielka, iż żaden przejaw cywilizacji jednego narodu nie da się żywcem przenieść z jednego narodu do drugiego bez dokonania głębokich i zasadniczych zmian.

Środowisko, okoliczności, wydarzenia — to społeczne sugestie danego czasu. Ich znaczenie może być nieraz wielkie, ale działanie ich jest doraźne i nie potrafi wywrzeć znaczniejszego wpływu, jeżeli odważy się pójść przeciw wpływom rasy.

Do wpływu rasy powracać będziemy niejednokrotnie w niniejszej pracy. Wykażemy, że jest on tak potężny, iż potrafi usunąć na plan drugi wszystkie specyficzne cechy duszy tłumu. Rasa tłumaczy nam ową rozmaitość dążeń i sposobów postępowania różnych ludów, jak również to, że pewne okoliczności silniej oddziałują na jeden lud, a słabiej na drugi.

§ 2. Tradycja.

 Przez tradycję pojmuję idee, potrzeby i uczucia przeszłości. Tradycja jest syntezą rasy i przy­tłacza nas swym ciężarem. Skoro pogląd ten zostanie rozpowszechniony, nauki historyczne ulegną przeobra­żeniom takim jak nauki biologiczne, kiedy embriologia wrykazała decydujący wpływ przeszłości na rozwój istot. Podane określenie tradycji nie ma szerszego uznania i wielu ludzi na kierowniczych stanowiskach uznaje pogląd naukowców zeszłego wieku, według których społeczeństwo może zerwać ze swą przeszło­ścią i oprzeć swą przebudowę na przesłankach podykto­wanych przez rozum.

Naród to synteza nie będąca tworem tylko teraźniejszości, lecz także i minionych stuleci; naród, po­dobnie jak i organizm, może się zmieniać jedynie przez powolne kumulowanie tego, co dziedziczne. Gwałtowny skok w rozwoju narodu może przyprawić go o zgubę, nigdy zaś nie przyczynił się do jego dobra.

Prawdziwymi przewodnikami ludów są ich tradycje. Jak to niejednokrotnie powtarzałem, łatwo zmieniają się tylko zewnętrzne formy tradycji. Tradycja to — że tak powiem — dusza narodu, bez której nie jest mo­żliwa żadna cywilizacja.

Niemal każdy czyn człowieka będącego cząstką tłumu zależy w pierwszym rzędzie od tradycji, a chociaż zewnętrzny wyraz jego postępowania może ulegać czę­stym zmianom, to jednak podstawa pozostaje zasadni­czo nie zmieniona. Tego stanu rzeczy nie należy ża­łować, bo bez tradycji nie byłoby ani ducha narodowe­go, ani cywilizacji. Dlatego człowiek od zarania swego istnienia dążył do wytworzenia sobie tradycyjnych zwyczajów, z którymi dopiero wtedy zaczynał walkę, gdy albo treść społeczna nie mogła się w nich pomie­ścić, albo gdy zaczęły hamować dalszy rozwój. Bez tradycji nie ma cywilizacji, bez powolnego niszczenia tradycji nie ma postępu. Trudność cała polega na zna­lezieniu równowagi pomiędzy stałością i zmiennością. Rozwiązanie tego zadania jest nadzwyczaj trudne, ale naród, który je znalazł, dowodzi swej tężyzny.

Jeżeli naród dopuści do tego, że pewne zwyczaje, panujące w niezmiennej formie przez wiele pokoleń, zbyt głębokie zapuszczą korzenie, nie może się roz­wijać i stanie się na wzór Chin niezdolny do postępu. Rewolucje, nawet bardzo gwałtowne, nie przynoszą pożądanego skutku, gdyż po ich uciszeniu albo nastę­puje powrót do poprzedniego stanu, tak że na nic się one nie przydały, albo jedność narodowa zostaje roz­bita, a po burzliwym okresie zaczyna się początek koń­ca.

Naród zatem powinien dążyć do tego, by przestrze­gając tradycyjnych instytucji, poddawać je powolnym, a mało znacznym przekształceniom. Osiągnięcie tego jest rzeczą nadzwyczaj trudną i zdaje mi się, że tylko Rzymianie w starożytności, a Anglicy w czasach współ­czesnych prawie że spełnili to zadanie.

Najgorętszymi zwolennikami tradycji są te zbiorowo­ści ludzi, które oznaczamy mianem kast; one z naj­większym uporem przeciwstawiają się wszelkim no­wościom godzącym w tradycję. Mówiłem już kilka­krotnie o konserwatyzmie tłumu oraz wskazywałem, że najzacieklejsze przewroty kończą się jedynie zmianą nazw. W czasie Rewolucji Francuskiej zburzono wiele kościołów, wygnano lub ścięto wielu księży; zdawało się, że przez te powszechne prześladowania Kościół ka­tolicki upadnie, a miejsce kultu religijnego zajmie kult rozumu. Po upływie jednak kilku zaledwie lat na powszechne żądanie musiano odbudować kościoły i z powrotem wprowadzić religię katolicką.

Przykład ten dowodzi, że tradycja wywiera potężny wpływ na duszę tłumu. Świątynie nie chronią najgroź­niejszych bóstw, ani pałace nie ustrzegą najbardziej despotycznych tyranów; w przeciągu jednej chwili mo­gą ulec całkowitemu zniszczeniu. Ale te nieuchwytne moce, które rządzą duszą tłumu, drwią z wszelkiej re­wolucji, a tylko powolna działalność czasu potrafi zdruzgotać ich potęgę.

§ 3. Czas.

 Jednym z najsilniejszych bodźców nie tylko W rozwoju biologicznym, ale i społecznym, jest czas. Ma on siłę twórczą i niszczącą. Potrafi z ziarnek piasku budować górę i podnieść do godności człowieka nieznaną komórkę z wczesnych okresów rozwoju. Dzia­łalność wieków przemienia zjawiska nie do poznania. Słusznie powiedziano, że gdyby mrówka miała dość czasu, potrafiłaby rozkruszyć Mont-Blanc. Istota po­siadająca moc zmieniania czasu według własnego uznania miałaby moc i władzę Boga.

Omówię teraz wpływ czasu na powstawanie poglą­dów tłumu. Rola tego czynnika jest ogromna. Bez współpracy z czasem nie mogą ustalać się cechy rasowe. Czas daje życie i moc wierzeniom, następnie potra­fi je zniszczyć i pogrzebać. Pod działaniem czasu kształ­tują się przede wszystkim poglądy i wierzenia tłumu, tzn. zostaje przygotowany grunt pod ich rozrost. Dla­tego słusznie mówi się, że niektóre idee mogły żyć w pewnej epoce, a w innej muszą zamrzeć. Czas bowiem gromadzi pozostałości wierzeń i myśli, zamieniając je w podłoże nowych idei. Powstanie jakiejkolwiek idei nie jest dziełem przypadku lub losu; jej korzenie sięga­ją daleko w przeszłość. Siłę swą i znaczenie zawdzię­cza idea dodatnim wpływom czasu, a jej źródeł należy szukać w dawno minionych wiekach. Idee to córy prze­szłości i matki przyszłości, zawsze zaś niewolnice czasu.

Czas jest panem wszystkiego, a jego działalność po­trafi przekształcić każdą rzecz nie do poznania. Czasy obecne płyną pod znakiem obaw z powodu nieraz groź­nych żądań tłumów, ich wywrotowych dążeń i niszczy­cielskiej aktywności. Tylko czas może przywrócić tu równowagę. „Żaden ustrój — powiada słusznie Lavisse — nie został wykuty w ciągu jednego dnia. Organi­zacje polityczne i społeczne to wytwory stuleci. Feudalizm trwał całe wieki w chaosie i nieokreślonej formie, zanim przybrał znamionujące go formy. Podobnie mi­nęło wiele stuleci i nastąpiło wiele wstrząsów, zanim monarchia absolutna wytworzyła sobie właściwy sposób władania, stały system rządzenia".

§ 4. Instytucje polityczne i społeczne.

Bardzo wielu ludzi jest przekonanych, że instytucje mogą wyrów­nać braki spotykane w społeczeństwach, że postęp na­rodów polega na doskonaleniu się konstytucji i rządów i że nakazami prawnymi można dokonać przeobrażeń społecznych. Przekonania te były punktem wyjścia dla Rewolucji Francuskiej, a wiele współczesnych teorii społecznych przyjmuje je za swe kryterium i punkt oparcia.

Doświadczenie nie potrafiło podważyć tych niebez­piecznych a złudnych przekonań i nie wykazali ich bezzasadności historycy ani filozofowie. Nietrudne im jednak było dowieść, że instytucje są wytworem idei, uczuć i obyczajów, a sama zmiana prawa nadanego nie jest w stanie przeobrazić owych idei, uczuć i obycza­jów. Słuszne okazało się powiedzenie: „Życie złamie niezgodną z nim ustawę". Naród nie może według własnego kaprysu wybierać instytucji, podobnie jak jednostka nie może dobierać sobie barwy oczu czy wło­sów. Instytucje i rządy to wytwory rasy. Nie one tworzą epoki w dziejach narodu, ale same są ich wy­tworem. Rodzaj rządu nie zależy od zmiennego kapry­su teraźniejszych pokoleń, ale od ich charakteru. Na ustrój polityczny danego narodu składa się praca wszy­stkich minionych stuleci, a do jego przemiany potrzeba upływu wieków. Instytucje same w sobie nie są ani złe, ani dobre. Dana instytucja może być dobra dla jednego narodu w pewnej epoce, a zła dla drugiego.

Bez współpracy czasu żaden naród nie potrafi do­konać istotnego przeobrażenia swych instytucji. Może wprawdzie, za pomocą gwałtownych rewolucji, pozmieniać im nazwy, ale ich treść pozostanie ta sama. Nazwa zaś to tylko nic nie znacząca etykieta, którą historyk winien odrzucić, jeśli chce dotrzeć do istoty rzeczy. Na przykład Anglia jest najbardziej demokratycznym kra­jem na świecie, chociaż posiada ustrój monarchiczny 3, a republiki hispanoamerykańskie, chociaż rządzą się republikańskimi konstytucjami, znajdują się pod rżą-darni bardzo despotycznymi. Los narodu zależy od jego charakteru, nie zaś od formy rządu. Pogląd ten uzasad­niłem w innej mej pracy, w której też podałem prze­konywające przykłady.

- Fabrykowanie wiec wszelkiego rodzaju konstytucji należy uważać za dziecinadę, za wystawianie się na pośmiewisko. Prawdziwa znajomość życia nakazuje po­zostawić to dwom czynnikom: konieczności i czasowi. Tą drogą kroczyła Anglia, a zdania o tym wypowie­dzianego przez wielkiego historyka Macaulaya niechaj politycy nauczą się na pamięć. Wykazuje on, ile dobre­go mogą przynieść ustawy uchodzące ze stanowiska czystego rozumu za błahostki lub zbieraninę sprzecz­ności i absurdów. Przytacza on szereg konstytucji zni­szczonych podczas przewrotów, porównując je z kon­stytucją angielką, która podlegała tylko bardzo powol­nym przekształceniom, pod wpływem konieczności ży­ciowych, nigdy zaś za sprawą spekulatywnego rozumo­wania. „Nie dbaj o symetrię, a bacz pilnie na użyteczność; nie należy usuwać rzeczy anormalnych jedynie dlatego, że są anormalne; nowości należy tylko wtedy zaprowadzać, kiedy czuje się pewne braki, przy czym należy tylko tyle ich wprowadzić, ile potrzeba; podany projekt winien tyczyć się tylko tego wypadku, dla któ­rego został stworzony, bo szablon w myśleniu jest rze­czą najstraszniejszą" — oto zasady, którymi od czasów Jana bez Ziemi po dzień dzisiejszy kierowało się 250 parlamentów angielskich.

Należałoby zbadać wszystkie instytucje i prawa każ­dego narodu, aby wykazać, do jakiego stopnia wyra­żają one potrzeby rasy, wskutek czego nie można ich wystawiać na próby gwałtownych przewrotów. Na przykład można się sprzeczać na temat zalet i wad centralizacji, ale gdy widzimy, że naród złożony z róż­norodnych ras potrafi łożyć swe tysiącletnie wysiłki w ich powolne scentralizowanie, i gdy następnie stwier­dzimy, że gwałtowna rewolucja, mająca za hasło usu­nięcie wszystkich instytucji przeszłości, musiała pod­dać się tej centralizacji, a nawet ją wzmocniła, wów­czas musimy się zgodzić, że jest ona dzieckiem potęż­nej konieczności, podłożem bytu danego narodu, i ubo­lewać nad ograniczonością rozumu polityków mówią­cych o jej zniesieniu, a zaprowadzeniu w jej miejsce autonomii. Zrealizowanie ich programu wznieciłoby straszną anarchię, której wynikiem byłoby wytworze­nie się nowej centralizacji, jeszcze dotkliwszej niż po­przednia 4. Z powyższego wynika, że instytucje nie mogą ucho-zić za sposób oddziaływania na duszę tłumu. Niektóre raje, np. Stany Zjednoczone, cudownie prosperują | demokratycznymi instytucjami, podczas gdy republiki spano-amerykańskie, posiadające te same instytucje, 'wegetują w najbardziej godnej pożałowania anarchii. Los narodu zależy od jego charakteru, a instytucje nie będące wytworem tegoż charakteru są tylko przejścio­wą maskaradą, w dodatku w pożyczonych strojach. Historia uczy nas, że przeszłość nie była wolna od krwawych wojen i wstrząsających rewolucji, których „przyczyną były dążenia do narzucenia narodom obcych instytucji, a w przyszłości będzie to samo, jeżeli ludzie u władzy stojący nie zrozumieją, że chcąc stworzyć jakąś instytucję, muszą naprzód przyłożyć ucho do łona przeszłości narodu. Może ktoś powiedzieć, że jednak instytucje oddziałują na duszę tłumu, ponieważ są zdolne do wywołania silnych odruchów. W rzeczywi­stości jednak nie działają instytucje, lecz złudzenia i słowa. Przede wszystkim zaś słowa, owe łudzące a potężne słowa, których przeolbrzymią władzę nad duszą tłumu wkrótce poznamy.

§ 5. Oświata i wychowanie.

 Pierwsze miejsce wśród dominujących idei w naszej epoce zajmuje obecnie następująca idea: oświata ma czynić ludzi lepszymi, a nawet może ich uczynić równymi. Pogląd ten przez samo powtarzanie go stał się uświęconym i niezachwia­nym dogmatem demokracji.

Jednakże pod tym względem, jak i pod wieloma in­nymi, istnieje głęboki rozziew między ideami demo­kratycznymi a danymi psychologii i doświadczenia. Herbert Spencer i wielu innych wybitnych myślicieli wykazali bez trudu, że oświata ani nie umoralnia lu­dzi, ani ich nie uszczęśliwia, ani wcale nie zmienia ich odziedziczonych po przodkach instynktów i namiętno­ści — a nawet gdy jest źle pokierowana, może stać się szkodliwa i często zgubna. Statystyka w wielu wy­padkach popiera wyżej przedstawione wnioski; wyka­zuje ona, że podnoszeniu się poziomu oświaty, przy­najmniej pewnego jej typu, towarzyszy wzrost prze­stępczości i że najwięksi burzyciele porządku społecz­nego — anarchiści — pochodzą często spośród naj­zdolniejszych uczniów; wykazano też, że każda utalen­towana jednostka traci swą młodość na najrozmait­szych rozdrożach, zanim zawróci albo przepadnie dla rozwoju cywilizacji swego narodu. Adolf Guillot stwier­dził, że wśród przestępców jest obecnie 3000 osób umiejących czytać i pisać oraz 1000 analfabetów, a także wykazał, iż w przeciągu pięćdziesięciu lat liczba przestępców na 100 000 ludności wzrosła z 227 do 552, tzn. zwiększyła się o 133%. Zaobserwował również wraz ze swymi kolegami, że przestępczość szerzy się przede wszystkim wśród młodzieży, której bezpłatna i obo­wiązkowa szkoła zastąpiła praktykę i naukę w handlu i rzemiośle.

Nie wolno jednak twierdzić, że oświata dobrze zor­ganizowana i dostosowana do potrzeb społeczeństwa nie przynosi pożytku. Dobra oświata jest największą po­tęgą, na jaką może się zdobyć naród; zła oświata to do­browolna trucizna wsączana w łono własnego narodu Możemy tu przytoczyć przykład szkół francuskich, które w wielu wypadkach chcą kształtować dusze interesowi narodowemu, w wyniku czego do-staczają dobrego rekruta najgorszym kierunkom socjalistycznym. Najkardynalniejszym błędem obecnego systemu wychowania jest jego fałszywa postawa psy­chologiczna, która przyjmuje, że mechaniczne wbijanie w pamięć całych podręczników rozwija inteligen­cję; należy zatem, według powyższego poglądu, uczyć się najwięcej. Od szkoły powszechnej do ukończenia uniwersytetu dziecko uczy się tylko na pamięć treści podręczników, ani chwili zaś nie poświęca na kształ­cenie swego umysłu i zdolności samodzielnego myśle­nia. Nauka szkolna to posłuszeństwo połączone z ku­ciem na pamięć. W podobny też sposób określił dzisiej­szą oświatę były jej minister, Juliusz Simon. Mówi on, że taka oświata obniża tylko poziom naszej umysłowości.

Niebezpieczeństwo tego systemu nie polega tylko na bezmyślnym wykuwaniu genealogii rodu Chlotara, walk Neustrii z Austrazją czy systematyki zwierząt, lecz na wywołaniu apatii i niezadowolenia. Robotnik już nie chce być dalej robotnikiem, chłop nie chce być chłopem, a najuboższy kupiec marzy o karierze urzęd­niczej dla swych synów. Widzimy więc, że szkoła nie wychowuje ludzi samodzielnych, ale kastę urzędniczą, w której można się piąć do góry bez zdolności i inicja­tywy. U dołu drabiny społecznej powstaje w ten spo­sób armia niezadowolonych ze swego losu robotników i chłopów, zdolnych zawsze do buntu. U góry tej dra­biny znajduje się beztroska kasta urzędnicza, która bezmyślnie ufa opatrznościowej roli państwa, nie chcąc mu ze swej strony w niczym dopomóc, albowiem i błę­dy swe zwala na państwo, i bez nakazu z góry nie zdobędzie się na samodzielny krok.

Państwo, które wychowuje tak wielką liczbę ludzi z dyplomami, tylko nieznacznej części daje posady, a resztę z konieczności pozostawia bez pracy. Żywi jednych, a czyni swymi wrogami drugich. Łatwo stwierdzić, że każda wolna posada jest przedmiotem pożądania setek dyplomowanych kandydatów. Za to firma handlowa nie znajduje pracowników. Pewnego roku w departamencie Sekwany było 20 000 nauczy­cielek bez posad, a równocześnie trzeba było spro­wadzać z zagranicy siłę roboczą do handlu, przemysłu i roli. Liczba wybrańców jest ograniczona, natomiast bardzo wielu jest ludzi niezadowolonych. Ci ludzie stają się rekrutami wywrotowych ugrupowań. Wystarczy przyjrzeć się agitatorom socjalistycznym, a szybko przekonamy się, że większość z nich to ludzie niedouczeni, ale posiadający ambicje ponad stan. Dać czło­wiekowi oświatę, której nie będzie mógł twórczo zużyt­kować, to znaczy zniszczyć jego duszę i zrobić zeń bun­townika. Doświadczenie życiowe — ten największy nauczyciel narodów — pokazuje nam skutki złej oświa­ty. Uczy nas ono, że należy skierować młodzież do handlu, do przemysłu, do roli i do przedsiębiorstw kolo­nialnych. To kształcenie, jakie panuje obecnie, musi być usunięte na rzecz powyżej opisanego, bo wtedy roz­winie się w pełni przedsiębiorczość i samodzielność na­rodu, zdolne podbić cały świat.

Książkę należy uważać za słownik, do którego za­gląda się w razie potrzeby. Taine wykazał niezbicie, że wykształcenie zawodowe bardziej rozwija inteligen­cję aniżeli wychowanie tak zwane klasyczne.

„Idee — powiada on — powstają tylko w naturalnym i normalnym otoczeniu. Kiełkują one wśród tych niezliczo­nych wrażeń, które chłopak odbiera w czasie dnia w warszta­cie, w kopalni, w sądzie, w szkole, w magazynie towarów, w szpitalu, w czasie przypatrywania siq pracy w najrozmait­szych gałęziach przemysłu. Te wrażenia łączą się nieświadomie, organizują się w duszy i wytwarzają sposób myślenia chłopca, który nierzadko prowadzi do ulepszenia/wynalazku i oszczęd­ności. Skoro chłopca w tym najbardziej chłonnym wieku pozba­wi się tych bodźców przez zamknięcie go w czterech ścianach szkoły, to nie tylko że nie korzysta on z cudzego doświadcze­nia, ale nie może zdobyć się na własne. Dziewięćdziesięciu na stu traci w ten sposób młodość i czas, które są przecież tak ważne dla życia. Zauważmy bowiem, że połowa lub dwie trzecie chcących zdawać egzamin nie zostaje dopuszczonych; ze z dopuszczonych zdaje połowa lub dwie trzecie, z których znowu połowa lub dwie trzecie nie przedstawiają żadnej wartości z powodu przemęczenia umysłowego i niedorozwiniącia sił życiowych, ponieważ przez wiele lat odgrywali tylko rolę chodzącej encyklopedii wszystkich gałęzi wiedzy — natu­ralnie bez ich przemyślenia. Faktem jest, że wielu ludzi po upływie miesiąca po egzaminie nie potrafiłoby zdać go po raz drugi- -Złamano bowiem dzielność umysłu i wyczerpano soki życiowe. Człowiek uzyskujący dyplom to człowiek skończony, zdolny jedynie do zdobycia stanowiska, ożenienia się i zaskle­pienia się w ramach swego urzędu. Staje się wzorowym urzędnikiem, ale nic ponadto. A taki plon nie tylko nie przy­nosi dochodu, ale nie równoważy poczynionych nakładów".

Znakomity ten historyk wykazał następnie wielkość systemu anglosaskiego, który nie tworzy zbyt wielu specjalnych szkół, lecz każe uczyć się z życia. Inży­nier uczy się więcej w fabryce aniżeli w szkole, dzięki czemu powinien otrzymać takie stanowisko, na jakie wyniosą go jego zdolności. U nas zaś kariera wielu ludzi zależy od kilku chwil egzaminu, jaki niemal każ­dy składa między 18 a 20 rokiem życia.

„W młodym wieku każdy powinien odbyć praktykę w tym zawodzie, któremu zamierza się poświęcić. Na wstępie powi­nien odbyć krótkie studia ogólne, których celem winno być rozszerzenie horyzontu myślowego. Praktyczny umysł winien być rozwijany drogą naturalną, i to w tym stopniu, na jaki pozwalają zdolności; kierunek winien być taki, jakiego wyma­gać będzie w przyszłości zawód, do którego każdy powinien się przygotować możliwie jak najwcześniej. Dzięki zastosowaniu metody tej w Anglii i Stanach Zjednoczonych A. P. młody człowiek zdobywa dla siebie to, do czego jest uzdolniony. Począwszy od 25 roku życ.a, a często wcześniej, o ile posiada ku temu środki, staje się i ie tylko wykonawcą narzuconych mu myśli, ale samodzielnym przemysłowcem, nie tylko kół­kiem machiny, ale jej siłą napędową. We Francji zaś, w której system wychowania coraz bardziej pachnie chińszczyzną, ilość zmarnowanych sił jest zastraszająca".

Na tym rozumowaniu opiera myśliciel swe zdanie o rosnącej rozbieżności między wychowaniem romań­skim a potrzebami życia:

„Na wszystkich trzech szczeblach naszego systemu szkolnego: w szkole powszechnej, średniej i wyższej, nauczanie abstrak­cyjne trwa zbyt długo i zanadto przemęcza umysł uczącego się; a celem jedynym tego uczenia jest świstek papieru zwany dyplomem. Aby osiągnąć ten cel:,' stosuje się najzgubniejsze metody, sprzeczne z naturą człowieka i wypaczające zmysł społeczny: zbytnie opóźnianie nauczania praktycznego, system internatowy oddzielający młodzież od życia, sztuczne ćwicze­nia i przyzwyczajanie do mechanicznego spełniania nałożonych obowiązków, przeciążanie pracą bez względu na potrzeby wie­ku. Zapomina się o wprawianiu młodzieży w obowiązki wobec życia, zdaje się ją w późniejszych latach na łaskę losu, a kiedy spotka się ona z walką o byt, nie ma ani hartu, ani broni, by wytrwać i zwyciężyć. Nasze szkoły nie dają siły ani zdrowemu rozsądkowi, ani woli, ani nerwom, pozbawiają więc swych wychowanków tego, bez czego w życiu zwyciężyć nie można. Nie przygotowani wstępują oni w życie, a pierwsze ich kroki przynoszą im ból i rozczarowanie, które obezwładniają nieraz na długi czas, a często odbierają na zawsze zdolność życiową.

Straszna to próba i niebezpieczna, bo bez zabezpieczenia naraża na walkę moralną i nadweręża umysłową równowagę, która raz zwichnięta, nieszybko powraca do normalnego stanu. Przychodzi rozczarowanie, które zbyt głębokie orze bruzdy w duszy, gdyż było zbyt silne i ponad miarę przepojone go­ryczą"5.

Mógłby kto nam zarzucić, że w wywodach tych od­biegliśmy od naszego tematu, od psychologii tłumu. Ale tak nie jest. Jeśli chcemy zrozumieć idee i wie­rzenia, które wszczepiają się w tłum, by następnie wy­dać owoce, musimy zaznajomić się z gruntem, który jest dla nich przygotowywany.

Po sposobie nauczania panującym w danym kraju możemy oceniać jego przyszłość, a wychowanie, jakim karmimy obecne pokolenie, musi budzić w nas grozę. Od sposobu krzewienia oświaty i wychowania zależy w dużym stopniu uszlachetnienie lub zwyrodnienie charakteru wychowanków, a tym samym i duszy tłumu. Dlatego musieliśmy się nieco bliżej przyjrzeć obec­nemu sposobowi kształcenia, który obojętne i spokojne masy zamienia w armię niezadowolonych buntowników, słuchających pustych słów marzycieli i mówców. Szkoła, wychowując ludzi niezadowolonych i anarchi­stów, przygotowuje ludom romańskim szybki upadek.



1 Autor używa tu terminu le peuple (= lud), który ma szersze znaczenie niż zastosowane w przekładzie polskim po­jęcie „naród". Jednakże słowo „naród" wydaje się lepiej odda­wać istotę rozważań niż węższe znaczeniowo w języku polskim słowo „lud" (przyp. red. poi.).

2 Należyte oświetlenie znaczenia patologicznego przejawu życia społecznego, tj. rewolucji, znajdzie Czytelnik w pracy S. Grabskiego pt. Rewolucja, Warszawa 1921 (przyp, tłum.).

7 Psychologia tłumu 97

3 Uznają to nawet najzagorzalsi republikanie w Stanach Zjednoczonych A. P., a ich poglądy sformułowało amery­kańskie pismo „Forum" (zob. „Review of Reviews", gru­dzień 1894):

„Nie wolno o tym zapominać, a odnosi się to do najza-cieklejszych wrogów arystokracji, że Anglia jest obecnie naj­bardziej demokratycznym krajem na świecie, w którym jed­nostka ma największą wolność i największe poszanowanie swych praw".

4 Porównując wielkie spory religijne i polityczne, które dzielą Francję na wrogie obozy, z tendencjami separatystycz­nymi objawiającymi swą siłę w czasie Wielkiej Rewolucji Francuskiej i zarysowującymi się ponownie pod koniec woj­ny francusko-pruskiej, musimy stwierdzić, że różne rasy za­mieszkujące Francję nie stopiły się jeszcze w jeden naród Energiczna centralizacja i stworzenie sztucznych deparlamentów, mających na celu przemieszanie ludności dawnych pro­wincji — to jedne z najużyteczniejszych zarządzeń Rewo­lucji. Decentralizacja, o której dziś tyle mówią umysły płytkie, doprowadzi do rozbicia narodu na szereg żrących się ple-mionek. Ten tylko naród stopi się w jedną całość, który zniszczy siły decentralistyczne działające w imię plemiennej autonomii.

5 H. Taine Le regime modernę, t. II. 1894. Są to niemal ostatnie słowa Taine'a. Są one wynikiem wieloletniego do­świadczenia wielkiego myśliciela, ale niestety, nie znalazły posłuchu u naszych pedagogów. Wychowanie to niemal jedyny środek pewnego oddziaływania na duszę narodu, a tym smut­niejsze jest. że nie ma we Francji człowieka, który by rozu­miał, że obecny system wychowania, zamiast wychowywać, de­moralizuje i wypacza charaktery.

Warto porównać przytoczone myśli Taine'a z poglądami o wychowaniu amerykańskim, które zestawił Paul Bourget w książce pt. Outremer. Stwierdza on, że nasza szkoła kształ­ci tylko albo bezmyślnego mieszczucha, albo zdecydowanego anarchistę — ,,dwa zabójcze dla cywilizacji typy, które trwając albo w niewolniczym poniżeniu, albo w niszczyciel­skim obłędzie nie dają nic twórczego''. Przeprowadza on na­stępnie porównanie między średnią szkołą francuską, kształ­cącą dekadentów, a szkołą amerykańską, przygotowującą jednostkę do życia. Tu poznajemy ową wielką różnicę, za­chodzącą między narodami prawdziwie demokratycznymi a narodami, dla których demokracja jest tylko pustym fraze­sem i płaszczykiem.   

Rozdział drugi

Czynniki mające bezpośredni wpływ na poglądy tłumu


 §1. Obrazy, słowa i hasła — Magiczna siła słów i haseł — Siła słów polega na wywoływanych przez nie obrazach, któ­rym przypisuje się treść realną — Obrazy te zmieniają się za­leżnie od epoki i rasy — Zużywanie się słów — Przykłady ważnych zmian znaczenia kilku najczęściej używanych słów — Polityczna korzyść z nadawania nowych nazw starym rzeczom, gdy ich dotychczasowe nazwy wywierają złe wrażenie na tłu­mie — Zmiana znaczenia słów w zależności od rasy — Istotna różnica słowa „demokracja" w Europie i Ameryce — § 2. Złudzenia — Ich znaczenie — Są one podstawą każdej cywili­zacji — Społeczna konieczność złudzeń — Tłum stawia je wy­żej od prawdy — § 3. Doświadczenie — Tylko doświadczenie może ustanowić w duszy tłumu prawdy, które stały się nieod­zowne, i zniszczyć niebezpieczne złudzenia — Ciągłe powtarza­nie jest koniecznym warunkiem doświadczenia — § 4. Ro­zum — Brak jego wpływu na tłum — Rola logiki w historii — Utajone przyczyny nieprawdopodobnych wydarzeń.



Dotychczas omówiliśmy czynniki pośrednie i przy­gotowawcze, które czynią duszę tłumu wrażliwą na pewne wpływy i wytwarzają podatny grunt dla po­jawiania się pewnych uczuć oraz idei. Teraz zajmiemy się omówieniem czynników bezpośrednich, a następnie przekonamy się, jak winny być użyte, by wywarły dodatni wpływ.

W pierwszej części niniejszej pracy zbadaliśmy idee, uczucia i rozumowanie mas, a otrzymane na podstawie tych badań wyniki pozwalają nam na ogólne określe­nie sposobów oddziaływania na duszę tłumu. Wiemy, co wpływa na jego wyobraźnię, zaznajomiliśmy się ze znaczeniem sugestii i zarażliwości, zwłaszcza w tych wypadkach, kiedy łączą się z przedstawieniem obrazowym. Ponieważ źródła sugestii mogą być najroz­maitsze, przeto i bodźce posiadające siłę oddziaływania na duszę tłumu mogą być też różnorodne. Zbadamy więc każdy z tych czynników oddzielnie, a praca ta z pewnością wyda dobre owoce. Tłum bowiem można porównać do starożytnego sfinksa: jeżeli człowiek nie rozumie zagadki jego duszy, stanie się jego ofiarą.

§ 1. Obrazy, słowa i hasła

Badania nad wyobraźnią tłumu wykazały nam, że oddziałuje się na nią zwłaszcza obrazami, jeżeli zaś nie dysponujemy obrazami, należy, celem osiągnięcia tego samego skutku, użyć odpowied­nich słów i haseł. Zastosowane zręcznie, mają one na­prawdę tajemniczą i cudowną moc, jaką je już przed l laty obdarzali zwolennicy magii. Słowa i hasła mogą wzniecić najgroźniejszą burzę w duszy tłumu, potrafią też go uspokoić; z kości ludzi, którzy padli ofiarą tej mocy słów i haseł, można by usypać o wiele większą górę niż piramida Cheopsa.

Moc słów ściśle łączy się z wywołanymi przez nie obrazami i nie zależy od ich rzeczywistego znaczenia. Słowa o jak najbardziej nieokreślonym znaczeniu oddziałają z o wiele większą siłą aniżeli te, których znaczenie dokładnie pojmujemy. Tak np. słowa: demo­kracja, socjalizm, równość, wolność itd. oddziałują bardzo silnie, chociaż ich znaczenie jest tak niejasne i nieuchwytne, że na ich określenie potrzeba by spisy­wać całe tomy. A przecież każdy dziś wie, że słowa te "mają moc magiczną, jak gdyby ich użycie rozwiązy­wało za jednym zamachem wszystkie dręczące zagadki. Słowa te stanowią syntezę wszystkich nieświadomych dążeń i nadzieję ich urzeczywistnienia; przy czym dążenia te są zazwyczaj narzucane tłumowi.

Rozumowani i najsilniejsza argumentacja tracą swą moc w walce z pewnymi słowami i hasłami. Wobec tłumu wymawia się te słowa z pewnym namaszcze­niem, co tłum w mgnieniu oka podchwytuje i przybiera postawę pełną szacunku. Są i tacy, którzy słowom tym przypisują moc nadprzyrodzoną; wywołują one w du­szach obrazy niejasne, która to niejasność potęguje ich tajemniczą moc. To jakby bóstwa ukryte w świą­tyni, do których zwykły śmiertelnik nie przystępuje bez drżenia.

Obrazy wywołane przez niektóre słowa nie zależą od ich znaczenia; przy zachowaniu tej samej formy zmieniają się z pokolenia na pokolenie i są różne w róż­nych krajach. Słowo to tylko bodziec wywołujący w duszy pewne wyobrażenia, których treść zależy w pierwszym rzędzie od sposobu i siły wypowiedzenia.

Nie każde słowo i .nie każde hasło łączy w sobie te moc wywoływania obrazów. Niektóre słowa z powodu zbyt częstego używania stają się zanadto powszednie i tracą swą moc. Zamieniają się w puste dźwięki, a jedynym pożytkiem z nich płynącym jest tylko uwal­nianie od myślenia tego, kto ich używa. Kilka zdań, haseł i frazesów wbitych w głowę w młodości wystar­czy, by przejść przez życie bez najmniejszego zasta­nawiania się.

Badania nad mową poszczególnych narodów wyka­zują, że słowa ją tworzące bardzo powoli zmieniają się na przestrzeni wieków, ale za to wyobrażenia, które one wywołują, i nadawane im przez nas znaczenia zmieniają się bardzo często. Na tej podstawie wyka­załem w jednej ze swych poprzednich prac, że dokładne zrozumienie języka martwego jest rzeczą niemożliwą. Cóż bowiem robimy, gdy odpowiednim wyrazem fran­cuskim zastępujemy wyraz grecki, łaciński lub sans-krycki, albo gdy staramy się zrozumieć książkę napi­sana w ojczystym języku sprzed kilkuset lat? Po pro­stu zastępujemy treść i wyobrażenia, które istniały

w duszy narodu w czasach starożytnych, treścią i wy­obrażeniami z życia współczesnego. Sprawcy Wielkiej Rewolucji w ten właśnie sposób naśladowali Greków i Rzymian, wtłaczając w ich wyrażenia takie znaczenia, które nigdy nie istniały w duszach tych narodów. Jakiż w końcu istnieje związek między instytucjami Greków a tymi, które oznaczamy dziś odpowiednimi słowami? Przecież republika była wtedy instytucją czysto arystokratyczną, układem sił małych i większych despotów władających tłumami niewolników, którzy nie mieli prawa rozporządzać nawet swym życiem. Z tym, że bez tych niewolniczych rzesz owe gmino-władne arystokracje nie mogłyby istnieć.

A słowo „wolność" w czasach, kiedy nie domyślano się jej nawet i gdy niezgadzanie się z panującymi insty­tucjami i nakazami było największą zbrodnia, cóż mo­że mieć wspólnego ze znaczeniem, jakie obecnie mu przypisujemy? Ateńczyk lub Spartanin przez „ojczy­znę" pojmował jedynie Ateny lub Spartę, a nie ca­łą Grecję, rozbitą wówczas na drobne państewka, skłó­cone i wojujące ze sobą. Jakież znaczenie nadawali temu słowu Gallowie, rozbici na wrogie sobie plemio­na, różniące się ponadto rasą, mową i religią, dzięki czemu Cezar z łatwością mógł ich podbić, albowiem wygrywał jedno plemię przeciw drugiemu? Rzym, dając Galiom jedność polityczną i religijną, stworzył im ojczyznę. Wiemy, że jeszcze przed dwustu laty książęta francuscy zawierali sojusze z obcymi mocar­stwami przeciw własnemu królowi; słowo „ojczyzna" miało u nich inne znaczenie, aniżeli ma je obecnie. Inaczej też pojmowali to słowo ci, którzy w imię ho­noru walczyli przeciw Francji, sami będąc Francuza­mi; prawo feudalne łączyło wasali z suwerenem, nie z ziemią, a ich ojczyzna była tam, gdzie był suweren.

Bardzo wiele jest takich słów, które nie do poznanią zmieniły swe znaczenie w ciągu wieków; poprzed­nie ich znaczenie możemy uchwycić dopiero po dłuż­szym wysiłku. Słusznie ktoś stwierdził, że chcąc zro­zumieć takie wyrazy jak „król" i „rodzina królewska" w ich znaczeniu przed wiekami, musimy bardzo dużo przeczytać na ten temat. A cóż dopiero mówić o sło­wach bardziej zawikłanych!

Słowa zmieniają swe znaczenie tak w ciągu wieków, jak i wśród różnych narodów. Chcąc zatem wymową oddziałać na tłum, musimy poznać to znaczenie, jakie dany wyraz posiada dla niego w danej chwili, a nie wolno wkładać weń znaczenia, które posiadał niegdyś lub ma obecnie dla ludzi o innej konstytucji psy­chicznej. Jeśli więc wskutek przewrotów i zmian w wierzeniach tłum ma wstręt do wyobrażeń wywo­ływanych przez pewne słowa, prawdziwy mąż stanu użyje innych słów, chociaż istotną treść pozostawi nie­tkniętą, gdyż ta istotna treść jest dziedzictwem po przodkach zbyt silnie związanym z duszą, by lada po­dmuch mógł je gruntownie przeobrażać.

Słusznie zauważył Tocqueville, że Konsulat i Ce­sarstwo główny swój wysiłek włożyły w zmienianie nazw większości dawnych instytucji; usuwały w ten sposób słowa budzące przykre wspomnienia w duszy tłumów, zastępując je wyrazami nie budzącymi grozy. Na przykład zachowano wszystkie dawniejsze podatki, a nawet nałożono nowe, ale ludność ze spokojem je znosiła, albowiem nadano im inne nazwy.

Każdy mąż stanu powinien rzeczom, których tłumy nie mogą ścierpieć, a których istnienia dla dobra na­rodu nie da się wyrugować, nadawać nowe nazwy i dbać, by były popularne lub przynajmniej obojętne. Moc słów jest tak wielka, że nawet najbardziej znie­nawidzona rzecz, skoro otrzyma nową, powabną nazwę, zostanie radośnie przyjęta.

Taine słusznie stwierdza, że w imię wolności i brater­stwa — słów ukochanych przez tłumy — udało się Jakobinom „zaprowadzić taki despotyzm, jaki jest moż­liwy jedynie w Dahomeju, stworzyć najkrwawszy try­bunał i uśmiercać tysiące ludzi tak, jak to robiono w starożytnym Meksyku". Sztuka rządzenia, podobnie jak i sztuka obrońców sądowych, polega przede wszy­stkim na doborze odpowiednich słów; trudność polega na tym, że te same słowa w jednym społeczeństwie mają różne znaczenie dla różnych warstw społecznych. Różne warstwy społeczne używają wprawdzie tych sa­mych słów, ale ich mowa nierzadko się różni.

W przytoczonych przykładach kładłem nacisk na czas, który zmienia znaczenie przypisywane tym samym słowom. Jeżeli uwzględnimy jeszcze rasę, przekonamy się, że u narodów należących do różnych ras, chociaż będących na jednakowym poziomie cywilizacji, te same słowa posiadają często odmienne znaczenie. Przede wszystkim podróżnicy dobrze podchwytują te różnice. Dla przykładu przytoczę słowa: demokracja i socja­lizm,' które różne narody różnie pojmują, nie mówiąc już o różnym pojmowaniu tych słów przez różne war­stwy społeczne. Tak np. u narodów pochodzenia ro­mańskiego demokracja oznacza podporządkowanie dą­żeń jednostki dążeniom ogólnym, jakie reprezentuje państwo. Do tego rozumienia demokracji odwołują się nieustannie stronnictwa o sprzecznych programach, np. socjaliści i monarchiści. U narodów anglosaskich, zwłaszcza w Ameryce, demokracja oznacza pełny roz­wój jednostki, z ograniczaniem wpływu państwa, któ-v re powinno kierować jedynie policją, armią i dyplo­macją.

Widzimy więc, że to samo słowo u jednych naro­dów oznacza podporządkowywanie się jednostki ogóło­wi i ograniczenie inicjatywy jednostki na rzecz państwa, u drugich zaś wysuwanie interesu jednostki przed interes ogółu i inicjatywy jednostki przed inicjatywę państwa 1. To samo słowo ma jeszcze dziś u obydwu narodów krańcowo przeciwne znaczenie.

§ 2. Złudzenia

Od zarania cywilizacji tłum ulegał złu­dzeniom, a twórcom tych złudzeń budował wspaniałe świątynie, pomniki i ołtarze. Niegdyś panowały złu­dzenia religijne, dziś zaczynają władać duszą tłumu złudzenia natury filozoficznej i socjologicznej. W każ­dej cywilizacji, jakie istniały na Ziemi, mamy do czy­nienia z owymi groźnymi władcami. W imię złudzeń powstały świątynie Chaldei i Egiptu oraz kościoły w wiekach średnich; one przyniosły w wieku ubieg­łym przebudowę Europy, a niemal cała nasza twórczość w dziedzinie artystycznej, politycznej czy społecznej nosi na sobie ich piętno. Potrzeba nieraz krwawego przewrotu, by wydrzeć z duszy tłumu jakieś złudzenie po to tylko, aby powstało nowe. Bez pomocy złudzeń człowiek nie potrafiłby wyjść ze stanu dzikości, do którego by powrócił, gdyby je wszystkie utracił. Są one tworami wyobraźni pokoleń, którym narody za­wdzięczają wspaniałość sztuki i wielkość cywilizacji.

„Gdyby w muzeach i bibliotekach zniszczono lub usunięto wszystkie dzieła i pomniki sztuki, które powstały z natchnienia religijnego, to cóżby pozostało z wielkich marzeń ludzkości? Uzasadnieniem wierzeń religijnych, czci bohaterów i poezji jest właśnie to, że budzą w duszy nadzieję i złudzenia, bez których człowiek nie mógłby istnieć. Wprawdzie zdawało się przez lat pięćdziesiąt, że zadanie to wzięła na siebie nauka, w sercach tłumu straciła ona wiarygodność, gdyż me poobiecywać i nie umie kłamać"2.

Mimo wspaniałego swego rozwoju filozofia nie po­trafiła dać tłumom ideału, który by zdołał nimi zawładnąć. Tłum potrzebuje złudzeń, którym poddaje się instynktownie, podobnie jak o owady w dążeniu swym do światła, dlatego daje się opanowywać mówcom, którzy właśnie niosą mu upragnione ideały. Czynnikiem rozwoju narodów były złudzenia, a nie rzeczywistość. Siłę socjalizmu w obecnej epoce stanowi to, że jest on jedynym żywotnym jeszcze złudzeniem. Pomimo do­wodów naukowych zbijających i wykazujących nie­słuszność socjalizmu, rośnie on nadal w siłę, a najlepszą jego bronią jest to, że prawią o nim umysły, które do tego stopnia nie znają rzeczywistości, iż odważają się obiecywać szczęście całej ludzkości. Na gruzach prze­szłości rozsiadły się złudzenia społeczne, do których należeć będzie przyszłość. Tłum nie pożąda prawdy i gardzi rzeczywistością, ubóstwia natomiast zwodnicze złudzenia. Kto potrafi omamić tłum, ten łatwo nim zawładnie; kto zaś stara się go rozczarować, padnie jego ofiarą.

§ 3. Doświadczenie

 O doświadczeniu można powie­dzieć, że jest jedynym skutecznym sposobem, za po­mocą którego można wszczepić w duszę tłumu jakąś prawdę lub rozwiać nazbyt niebezpieczne złudzenie. Aby to było możliwe, doświadczenie musi się ustawicz­nie powtarzać i trwać bardzo długo. Doświadczenie jed­nego pokolenia nie wywiera wpływu na następne po­kolenia, dlatego też przytaczanie faktów historycznych jako dowodów nie przedstawia wielkiej wartości dla tłumu. Fakty historyczne o tyle tylko mają swe zna­czenie, o ile płynące z nich doświadczenie powtarza się przez życie wielu pokoleń; wtedy dopiero wywrą wpływ na duszę tłumu i potrafią usunąć z niej głęboko zakorzenione złudzenia.

Stulecie ubiegłe i obecne będą z pewnością przy­taczane w przyszłości przez historyków jako okres cie­kawych doświadczeń.

Do największych doświadczeń należy zaliczyć Rewo­lucję Francuską. Aby przekonać się, że przy pomocy wskazań czystego rozumu nie można gruntownie prze­kształcić społeczeństwa, trzeba było dokonać mordu na wielu milionach ludzi i zachwiać podwalinami życia społecznego nie tylko Europy, ale i całego świata. Na przykład, aby w narodzie francuskim wytworzyć prze­konanie, że olbrzymia armia niemiecka nie jest, jak to mówiono w 1870 r., czymś w rodzaju nieszkodliwej Gwardii Narodowej, potrzeba było straszliwej wojny, której skutki odczuło niejedno pokolenie 3. Aby prze­konać się, że protekcjonizm potrafi nierzadko zrujno­wać narody, które go przyjmują, potrzeba będzie wielu długich lat doświadczeń.

§ 4. Rozum

Mówiąc o czynnikach oddziałujących na duszę tłumu, można by zupełnie pominąć rozum, gdyby nie zachodziła potrzeba wykazania negatywnej war­tości jego wpływu.

Pokazałem już, że dowodzenie rozumowe nie oddzia­łuje na tłum, który pojmuje tylko bardzo pierwotne kojarzenie pojęć. Dlatego ci, którzy rozumieją duszę tłumu, odwołują się jedynie do jego uczuć, nigdy zaś do rozsądku. Tłum z logiką ma niewiele wspólnego 4. Aby przekonać tłum, należy wyczuć nurtujące go uczucia, następnie udawać, że się też je podziela, a do­piero wtedy można dążyć do ich zmiany, podsuwając za pomocą bardzo prymitywnych skojarzeń pewne su­gestywne obrazy; jeżeli od frazu się to nie uda, należy powtarzać kilkakrotnie, przy czym pierwszym warun­kiem jest wyczuwanie uczuć panujących w tłumie. Konieczność ciągłej zmiany sposobu przemawiania, aby był zgodny ze zmiennymi nastrojami tłumu, czyni bezowocnymi mowy wcześniej przygotowywane. Mówca bowiem nie może podążać za własną myślą, ale za myślą tłumu, w przeciwnym bowiem razie nastąpi wza­jemne niezrozumienie. Umysły logiczne, uznając tylko rozumowe uzasadnianie, stosują ten sam sposób do­wodzenia, gdy przemawiają do tłumu, a następnie dziwią się, że tłum ich nie zrozumiał.

,,Wnioskowanie matematyczne oparte praktycznie na sylogizmach i polegające na kojarzeniu tożsamości — pisze pewien logik — jest konieczne... Nawet ciała nie­organiczne, gdyby były zdolne zrozumieć ową tożsa­mość, musiałyby bez,varunkowo na wnioski te się zgo­dzić". Bez wątpienia. Lecz nie można tego odnieść do tłumu, który nie potrafi zrozumieć czystego rozumo­wania. Gdybyśmy chcieli za pomocą rozumowania przekonywać człowieka dzikiego albo dziecko, szybko zobaczylibyśmy, że sposób ten niewielką ma war­tość.

Zresztą nie potrzeba szukać człowieka pierwotnego, aby przekonać się o słabości rozumowania w walce z uczuciem. Wystarczy uprzytomnić sobie żywotność na przestrzeni wieków wielu przesądów religijnych sprzecznych z elementarnymi zasadami logiki. Prawie przez dwa tysiące lat najtęższe umysły musiały chylić czoła przed tymi przesądami, a dopiero w czasach naj­nowszych odważyła się ludzkość poddać krytyce ich wiarygodność. Nie da się zaprzeczyć, że wieki średnie i wiek Odrodzenia miały wiele światłych umysłów, ale nie znalazł się ani jeden, który by za pomocą ro­zumowania wykazał śmieszność tych zabobonów i od­ważył się zwątpić o prawdziwości występków szatana lub o konieczności palenia czarownic na stosie.

Można zapytać, czy należy boleć nad tym, że rozum nie był przewodnikiem tłumów. Twierdzę, że rozumowi ludzkiemu z pewnością nie udałoby się poprowadzić

ludzkości ku rozwojowi cywilizacji z takim samozapar­ciem, z jakim zrobiły to owe urojenia. Twory nieświa­domości, które nami władają, były bez wątpienia po­trzebne. Każda rasa w swej strukturze psychicznej za­wiera prawa swych przeznaczeń i możliwe, że w tych nieświadomych porywach, pozornie nierozumnych, działał instynkt, który nakazał podporządkować się owym prawom. Mimo woli nasuwa się pogląd, że na­rody pozostają pod władzą tajemnych sił, podobnych do tych, dzięki którym żołądź przekształca się w dąb, a kometa biegnie po swej orbicie. O siłach tych mało możemy powiedzieć, a rozwiązania tej zagadki należy doszukiwać się w ogólnym biegu rozwoju narodów, a nie w pojedynczych procesach, chociażby wydawa­ło się, że one właśnie są początkiem tego rozwoju. Na rozważaniu tylko poszczególnych zdarzeń poprzestać nie można, albowiem cały bieg dziejów byłby zdany na los nieprawdopodobnych przypadków. Wtedy nie moglibyśmy zrozumieć, w jaki sposób syn cieśli z Na­zaretu stał się wszechmocnym Bogiem, pod którego tchnieniem zrodziły się wspaniałe cywilizacje. Nie mo­glibyśmy też zrozumieć, że garść Arabów, wyruszy-" wszy ze swych pustyń, podbiła przeważającą część starożytnego świata grecko-rzymskiego i stworzyła większe imperium od państwa Aleksandra Macedoń­skiego. Nie moglibyśmy także zrozumieć, w jaki spo­sób w starej, hierarchicznej Europie zwykły porucznik artylerii stał się władcą tylu narodów i tylu królów. Rozum pozostawmy myślicielom, a we władaniu duszami nie dawajmy mu wielkiego udziału. Nie ro­zum, lecz uczucie, często wbrew rozumowi, wytworzyło takie pojęcia, jak: honor, samozaparcie, wiara, miłość ojczyzny i sławy, które okazały się podstawowymi filarami wszystkich cywilizacji.



1 W pracy pt. Psychologia rozwoju narodów dokładniej omówiłem różnicę znaczenia demokracji w pojęciu ludów romańskich i anglosaskich. Bourget w swej książce pt. Outre-mer niezależnie ode mnie dochodzi do tych samych wniosków.

2 Daniel Lesueur.

3 Przekonanie tłumu w podanym wydarzeniu powstało w drodze prymitywnych skojarzeń rzeczy niepodobnych do siebie, których mechanizm wyjaśniłem w poprzednich roz­działach. Ponieważ francuskiej Gward:i Narodowej, nie po­siadającej najmniejszej karności, nie można było brać na serio, przeto i wszystko, czemu nadano podobny nazwę, wywoły­wało takie same wyobrażenia i nie budziło żadnych obaw. Owo fałszywe przekonanie mas podzielali również ich przy­wódcy. Wystarczy przytoczyć pogląd Thiersa, który ciągle powtarzał, że Prusy poza armią równającą się francuskiej mają gwardię narodową podobną też do francuskiej, a więc nie przedstawiającą wartości. Twierdzenie tego męża stanu było tak słuszne, jak i jego przypuszczenie co do miernej przyszłości kolei żelaznej.

4 Pierwsze przypuszczenia tyczące się sztuki przemawiania do mas i bezpożyteczności logiki w tych przemówieniach po­czyniłem w czasie oblężenia Paryża. Widziałem, jak rozwście­czony tłum prowadził do Luwru, gdzie miał wówczas siedzibę rząd, marszałka V..., który rzekomo zdradził plany fortyfi­kacji Prusakom. Członek rządu G. P., świetny mówca, nie bronił wcale marszałka, nie mówił, że był on twórcą owych planów, które sprzedawano zresztą we wszystkich księgar­niach. Ku memu wielkiemu zdziwieniu tak przemówił on do tłumu żądającego natychmiastowej . egzekucji więźnia: „Spra­wiedliwości stanie się zadość, a sprawiedliwość ta nie będzie znała litości. Pozostawcie rządowi obrony narodowej przepro­wadzenie dalszego śledztwa, a tymczasem zatrzymajmy oskar­żonego w więzieniu". Uspokojony tłum rozszedł się, a w kilka chwil później uwolniony marszałek powrócił do swego domu. Byłby niewątpliwie rozszarpany, gdyby mówca przy pomocy rozumowania chciał " przekonać tłum o jego niewinności. Zaznaczam, że w młodości uważałem rozumowanie za naj­lepszy środek perswazji.     


Rozdział trzeci

Przywódcy tłumu i ich metody przekonywania


§ 1. Przywódcy tlumów — Instynktowna potrzeba tłumu, aby słuchać przywódców — Psychologia przywódców — Tylko oni mogą tchnąć wiarę i nadać organizację tłumom — Despotyczna siła przywódców — Klasyfikacja przywódców — Rola woli — § 2. Metody dzialania przywódców — Twierdzenie, powtarzanie, zaraźliwość — Jak zaraźliwość przechodzi z niższych warstw społecznych do wyższych? — Opinia tłumu staje się wkrótce opinią powszechną — § 3. Prestiż — Definicja i klasyfikacja — Prestiż nabyty i prestiż osobisty — Przykłady — Jak gaśnie prestiż?



Zaznajomiliśmy się z konstytucją psychiczną tłumu, poznaliśmy też bodźce oddziałujące na jego duszę. Te­raz zbadamy, jak należy stosować owe bodźce i kto po­trafi skutecznie nimi się posługiwać.

§ 1. Przywódcy tłumów

 Kiedy pewna liczba istot po­łączy się w grupę, bez względu na to, czy to będzie tłum ludzi, czy stado zwierząt, instynktownie dążyć będą one do poddania się władzy jakiegoś autorytetu.

Faktem jest, że w tłumie ludzkim przywódca często odgrywa wielką rolę. Jego wola jest jądrem, wokół którego kształtują się i do którego się upodabniają po­glądy innych. On jest zaczątkiem organizacji tłumu heterogenicznego, a także sekt. Zanim narzuci tłumowi pewne formy organizacyjne, staje się jego panem. Tłum bowiem, to stado niewolników, które nigdy nie obejdzie się bez pana.

Przywódca początkowo bywa tylko cząstką takiego niewolniczego tłumu i naprzód jest zahipnotyzowany pewną ideą, zanim stanie się jej krzewicielem. Idea ta do tego stopnia owłada jego duszą, że poza nią nic nie widzi, a każda myśl z nią niezgodna uchodzi w jego oczach za błąd i zabobon. Typowym przykładem był Robespierre, który przejął się gorliwie ideałami filo­zoficznymi Rousseau, ale w propagowaniu tych idei stosował środki niegodne człowieka.

Przywódcami tłumu są najczęściej ludzie czynu, nie zaś myśliciele. Człowiek czynu jest mało przenikliwy, a nawet — rzec by można — taki być musi, ponieważ przenikliwość rodzi nierzadko zwątpienie, które pro­wadzić może do bezczynności. Przywódcami tłumu stają się też ludzie o starganych nerwach lub na pół obłąkani, którym niedaleko już do zupełnego obłędu. "Niezależnie od tego, jak śmieszną jest idea, którą pro­pagują, lub cel, do którego dążą, wszelkie rozumowa­nie okazuje się bezsilne wobec ich przekonania. Po­garda i prześladowanie nie potrafią ich odstraszyć od owych idei, a często nawet dodają im sił do walki. Dla swych przekonań poświęcają oni swe osobiste cele i rodzinę, a nawet instynkt samozachowawczy zdaje się u nich zanikać. Jedyną nagrodą, jakiej pragną, jest śmierć z zadanych mąk. Potężna wiara tych apostołów nadaje ich słowom wielką moc sugestywną. Masy są zawsze posłuszne człowiekowi obdarzonemu silną wolą i umiejącemu narzucać swe przekonania. Jednostki two­rzące tłum zatracają poczucie własnej woli i bezwiednie ulegają temu, kto potrafi narzucać ją innym.

Narodom nigdy nie brakowało przywódców, ale tylko ci z nich stali się apostołami pewnych idei, którzy zdo­byli się na bardzo silne przekonania. Wśród przywód­ców można spotkać szczwanych demagogów, którzy jedynie o własny interes dbają, a w tłumie rozbudzają tylko niskie instynkty. Wpływ ten może być wielki i wydawać odpowiednie owoce, ale zawsze będzie przemijający. Wielcy fanatycy, którzy władali duszą tłumu jak własną wolą, np. Piotr Pustelnik, Luter, Savonarola, przywódcy Rewolucji Francuskiej, zanim owładnęli duszą tłumu, sami naprzód ulegli pewnej idei i dopiero wtedy rozpoczęli swą krzewicielską pra­cę, budząc w duszach ową groźną potęgę, nazwaną wiarą, która zamienia człowieka w niewolnika wła­snych przekonań.

Rola wielkich przywódców polega przede wszystkim na budzeniu wiary, czy to religijnej, politycznej lub społecznej, czy wreszcie wiary w jakieś dzieło, w czło­wieka bądź w ideę. Dlatego ich wpływ jest zawsze bardzo wielki. Wiara była zawsze największą z tych potęg, którymi rozporządza człowiek, i dlatego Pismo Święte z zupełną słusznością powiada, że wiara może przenosić góry. Wzbudzić w duszy człowieka wiarę, to pomnożyć jego siły dziesięciokrotnie. Sprawcami wielkich wydarzeń historycznych byli często wierzący maluczcy, którzy nie mieli nic prócz wiary. Wielkie religie, które zawładnęły światem, rozległe imperia roz­ciągające swe obszary na obie półkule, nie zostały stwo­rzone ani przez uczonych i filozofów, ani tym bardziej przez tych, których dusze ogarnęło zwątpienie.

Powyższe przykłady odnoszą się do tych przywód­ców tłumu, którzy pojawiają się tak rzadko, że może ich wyliczyć bez najmniejszego trudu historia. To naj­potężniejsze postacie w owym nieprzerwanym łańcu­chu, od wielkich władców duszy człowieczej począwszy, a kończąc na robotniku, który w zadymionym lokalu związkowym fascynuje swych współtowarzyszy kilko­ma hasłami, dla niego samego niejasnymi, ale które wprowadzone w czyn zapewnią, jego zdaniem, urze­czywistnienie wszystkich marzeń i nadziei.

W każdej warstwie społecznej, z chwilą gdy przesta­jemy żyć w odosobnieniu, poddajemy się władzy ja­kiegoś przywódcy. Faktem jest, że olbrzymia większość ludzi, zwłaszcza wśród mas ludowych, poza swa specjal­nością zawodową nie posiada żadnych opartych na rzeczywistości poglądów i nie potrafi sobą pokierować. Przywódca służy im za przewodnika. Od biedy mogą go zastąpić okresowe publikacje, które na użytek czy­telników tworzą szablonowe poglądy i dostarczają goto­wych frazesów, zwalniających od wysiłku rozumowania.

Autorytet przywódców bywa absolutny, dzięki czemu idee przez nich głoszone utwierdzają swą potęgę. Łatwo można stwierdzić, że bez wielkiego wysiłku po­trafią oni nakazać posłuszeństwo najbardziej niesfor­nym masom robotniczym, chociaż nie mają żadnych danych na poparcie swej władzy. Oni wyznaczają czas pracy, stopę zarobkową, decydują o strajku, każą go zaczynać i kończyć w określonym czasie.

Przywódcy coraz częściej zastępują obecnie władzę państwową, gdy traci ona na znaczeniu. Dzięki swej bezwzględności ci nowi panujący zmuszają tłum do tak wielkiego posłuszeństwa, jakiego nie wywalczył so­bie dotychczas żaden rząd. Kiedy przywódca usunie się lub zostanie usunięty, a nowy nie pojawi się, tłum zamienia się z powrotem w chaotyczne zbiorowisko, nie mogące stawić najmniejszego oporu. Na przykład w czasie jednego strajku tramwajarzy w Paryżu aresz­towano dwóch głównych przywódców i strajk natych­miast się zakończył.

Duszą tłumu nie kieruje bowiem potrzeba wolności, lecz potrzeba uległości Pragnienie posłuszeństwa każe tłumowi poddać się instynktownie każdemu, kto chce być jego panem.

Przywódców tłumu można podzielić na dwie różne grupy. Do jednej zaliczymy ludzi energicznych, o sil­nej, lecz zmiennej woli. Do drugiej, mniej licznej niż poprzednia, należą ludzie o silnej i wytrwałej woli. Pierwsi charakteryzują się gwałtownością, odwagą i przedsiębiorczością. Mają oni szczególne pole do dzia­łania wtedy, kiedy chodzi o jakiś napad, o pociągnięcie tłumu w niebezpieczne przedsięwzięcie lub kiedy po­trzeba prowadzić rekruta do bohaterskiej bitwy. Ney i Murat byli takimi przywódcami w okresie pierwszego Cesarstwa. Taki był też Garibaldi, natura żądna przy­gód, o miernych zdolnościach, ale nadzwyczaj ener­giczny, bo z garścią ludzi zdobywający Królestwo Nea­polu, które do obrony posiadało stałe wojsko.

Energia tych przywódców jest wielka, lecz niestała, i znika wraz z bodźcem, który ją wywołał. Ludzie ci, wracając do zwykłego życia, jak np. wyżej wspomnia­ni, dają często dowody wielkiej słabości, chociaż był czas, że siłą swą porywali tłumy. Okazują się nie­zdolni do wybrnięcia z nieco zawikłanej sytuacji ży­ciowej, mimo że potrafili dawać sobie radę w sprawach o wiele bardziej powikłanych. Przywódcy ci umieją spełnić swą rolę wtedy, kiedy im samym ktoś prze­wodzi i dodaje sił, kiedy ponad nimi jest inny człowiek lub idea, co zmusza ich do kroczenia po dokładnie wy­tkniętej drodze.

Przywódcy należący do drugiej grupy to ludzie o woli wytrwałej, którzy mimo skromniejszych form wywierają na duszę tłumu wpływ o wiele trwalszy. Są to np. założyciele religii i twórcy ponadczasowych dzieł: św. Paweł, Mahomet, Krzysztof Kolumb, Lesseps. Do tych ludzi, niezależnie od stopnia ich rozwoju umysłowego, należy nieraz cały świat. Wytrwała wola, nie znająca przeszkód i zwątpień, jest ich charakte­rystyczną właściwością. Nie zawsze potrafimy uświa­domić sobie w należytym stopniu to, czego może do­konać wytrwała i potężna wola; nic się jej nie oprze — przyroda, bogowie, ludzie. Przykład, co zdziałać może wytrwała i silna wola, dał nam ów znakomity inżynier, który rozdzielił dwa lądy i zrealizował plany będące przedmiotem troski najpotężniejszych władców w ciągu trzech tysięcy lat. Wprawdzie zawiodło go drugie podobne przedsięwzięcie, ale to starość zniszczyła jego siły i wolę.

Aby przekonać się o potędze woli, wystarczy zazna­jomić się bardziej szczegółowo z przeszkodami, jakie napotykała myśl budowy Kanału Sueskiego. Naoczny świadek, dr Cazalis, w kilku wzruszających zdaniach oddał dzieje tego wiekopomnego dzieła, zgodnie z opo­wieścią wielkiego jego twórcy, Lessepsa.

„Opowiadał on dokładnie dzieje kanału. Mówił o wszystkim, co musiał przezwyciężyć, o niemożliwościach, które pokonał, o przeciwieństwach i intrygach, które przeciw niemu knuto, o bólu swym i o niepowodzeniach. Mimo to nie stracił ani od­wagi, ani chęci zrealizowania wielkiego planu. Musiał ciągle prowadzić walkę z Anglią, która nie dała mu ani chwili spo­koju. Przeżywał ciągłe wahania Egiptu i Francji, opór, jaki mu stawił konsul francuski, przeszkody, które mu podkładano na każdym kroku, np. buntując mu robotników przez niedostarczanie im słodkiej wody do picia. Mówił o tym, że ministerstwo marynarki i inżynierowie, przecież ludzie światli i pełni do­świadczenia, wyszydzali jego projekty i na naukowej podstawie pewni jego niepowodzenia, obliczali dzień i godzinę jego zguby, niczym astronomowie zaćmienie Słońca".

Dzieło traktujące o życiu wielkich przywódców ludz­kości niewiele by zawierało nazwisk, ale nazwiska te przewodziłyby najważniejszym wydarzeniom w dzie­jach cywilizacji i historii.

§ 2. Metody działania przywódców: twierdzenie, po­wtarzanie, zaraźliwość

Chcąc owładnąć tłumem i pchnąć go do spełnienia jakiegoś czynu, np. by spalił pałac, ginął na barykadach lub w obronie zagrożonej barykady, musimy go możliwie szybko zasugerować. Pożądany skutek odnosi też przykład. Potrzeba jednak, aby tłum był już nieco podniecony przez pewne okoli­czności i żeby jednostka, która chce opanować duszę tłumu, miała pewną-właściwość, którą omówię poniżej, nazywając ją prestiżem.

W celu przygotowania podatnego gruntu w duszach mas pod pewne idee i poglądy, np. pod współczesne teorie społeczne, przywódcy stosują różne metody po­stępowania. Odwołują się wtedy do trzech następują­cych metod: twierdzenia, powtarzania i zaraźliwości. Wpływ tych czynników na duszę tłumu jest dość po­wolny, ale raz osiągnięty skutek jest trwały.

Najlepszą metodą wszczepiania jakiejś idei w duszę tłumu jest twierdzenie, wolne od wszelkiego rozumo­wania, pozbawione wszelkich dowodów i nie liczące się nawet ze znaną tłumowi rzeczywistością. Im myśl zawarta w twierdzeniu jest bardziej zwięzła, im bar­dziej pozbawiona nawet pozorów uzasadnienia i do­wodu, tym większy zdobędzie autorytet, tym silniej oddziała na uczucia tłumu. Tą drogą postępowały wszelkie religie i kodeksy. Wartość twierdzenia zna dobrze każdy mąż stanu powołany do obrony pewnych spraw i każdy przemysłowiec reklamujący swe towary.

Twierdzenie dopiero wtedy wywrze pożądany wpływ, kiedy będzie ustawicznie powtarzane w tej samej for­mie. Napoleon mówił, że jest tylko jedna dobra figura retoryczna: powtarzanie.

Dzięki powtarzaniu wypowiadane poglądy przenikają do duszy tłumu, a w końcu, czy są rozumiane, czy nie, zostają uznane za prawdę nie podlegającą dyskusji. Jeżeli dostrzegamy, jaki wpływ ma powtarzanie na ludzi wykształconych, to jasno zdamy sobie sprawę z tego wpływu na tłum. Dzieje się tak dlatego, że metodą ciągłego powtarzania dany pogląd wrasta głę­boko w te sfery nieświadomości, w których powstają motywy naszego postępowania. Po 'pewnym czasie za­czynamy wierzyć w ustawienie słyszane zdanie, bez względu na to, czy wypowiedział je człowiek światły czy głupi. W tym też leży źródło wielkiej potęgi ogło­szeń w dziennikach. Kiedy ciągle czytamy, że np czekolada X jest najlepszej jakości, to bez spróbowania jej w końcu uwierzymy, że tak jest w rzeczywistości, *1 zdawać się nam będzie, iż pogląd ten podziela wielu ludzi. Kiedy ciągle będziemy czytać, że mączka Y wy­leczyła wielu znanych ludzi z uporczywych chorób, to gdy i nas spotka podobna choroba, bez namysłu zażądamy tego preparatu. Czytając ciągle w jakimś dzienniku, choćby to było najbezczelniejsze oszczerstwo, że A jest skończonym łajdakiem, a B bardzo "porządnym człowiekiem, w końcu uwierzymy w praw­dziwość tych twierdzeń, naturalnie pod warunkiem, "że nie czytamy innego dziennika, piszącego coś wręcz przeciwnego. Tylko twierdzenie i ciągłe powtarzanie t są dość silne, aby mogły wzajem się zwalczać. l Skoro pewne twierdzenie powtórzono odpowiednią | ilość razy, zwłaszcza gdy to powtarzanie zyskuje zgodę f większości zainteresowanych, wówczas powstaje tak | zwana opinia publiczna, pojawia się potężny mecha­nizm zaraźliwości. Idee, uczucia, wierzenia, poglądy itd:, nurtujące tłum, mają taką zaraźliwą moc jak najbardziej złośliwe bakterie. Zjawisko to obserwujemy r już u zwierząt, gdy są w gromadzie. Kiedy jeden koń \ zaczyna w stajni gryźć żłób, wszystkie inne zaczynają i wkrótce czynić to samo, a niepokój, jaki ogarnia kilka owiec, szybko opanowuje całe stado. To samo odnosi się i do tłumu ludzkiego, w którym wszystkie uczucia stają się bardzo szybko zaraźliwe; na tej podstawie tłumaczymy nagłe wybuchy paniki, powstające często bez żadnego powodu. Zaburzenia psychiczne, takie jak obłęd, są też zaraźliwe. Wiadomo przecież każdemu, że lekarze chorób nerwowych bardzo często zapadają na nerwy. Stwierdzono też niedawno, że niektóre choroby psychiczne, np. lęk przestrzeni, przenoszą się z czło­wieka na zwierzę. Aby zaraźliwość opanowała daną gromadę, niekonieczne jest przebywanie jednostek w jednym i tym samym miejscu. Zaraźliwość działa też na odległość, np. wtedy, kiedy ludzie pod wrażeniem jakiegoś wy­darzenia zaczynają zwracać swoje umysły w jednym kierunku; wówczas, mimo braku jedności miejsca, sta­ją się tłumem, zwłaszcza gdy czynniki pośrednie — po­wyżej omówione — przygotowały grunt. Typowym na to przykładem jest wybuch rewolucji w r. 1848, która zaczęła się w Paryżu, a gwałtownie opanowała większą część Europy i zachwiała niejednym królestwem 1.

Najoczywistszym skutkiem zaraźliwości jest naśla­downictwo, któremu w dziedzinie życia społecznego przypisuje się bardzo wielkie znaczenie. Powtórzę tu mój pogląd na naśladownictwo, który wypowiedziałem przed osiemnastu laty, a który potwierdzili inni pi­sarze:

„Podobnie jak zwierzęta, człowiek obdarzony jest z natury popędem do naśladowania. Naśladownictwo jest potrzebą du­szy, jednak pod warunkiem, że nie wymaga zbytniego wysiłku. Tej właśnie potrzebie zawdzięcza swój potężny wpływ moda. Bardzo niewielu jest ludzi, którzy jej nie ulegają, zwłaszcza gdy dotyczy ona pewnych idei, form literackich i strojów. Tłum daje się prowadzić nie argumentom, lecz wzorom. W każdym okresie historii nieliczna garść ludzi wyciska swe piętno na całej epoce, a podane przez nich wzory służą nie­świadomej masie do naśladowania. Dzieje się to pod warunkiem, że te nowo ukute wzory zbytnio nie zbaczają od powszechnie przyjętych, bo w przeciwnym razie byłyby trudne do naślado­wania, a tym samym ich wpływ okazałby się znikomy. Na tej też podstawie ludzie, którzy zbytnio wyrosną nad swe otoczenie, pozostają nie zrozumiani i zapomniani, albowiem przepaść dzieląca ich od otoczenia jest zbyt wielka. Dlatego kultura europejska, mimo olbrzymiej swej wyższości, ma bardzo mały wpływ na ludy Afryki i Azji, ponieważ różnice są za wielkie i zbyt zasadnicze. Naśladownictwo i tradycja upodabniają ludzi z jednego Jtraju i jednej epoki do tego stopnia, że nawet ci, którzy po­winni opierać się tym wpływom, np. myśliciele, uczeni i pi­sarze, nabierają pewnych swoistych cech, a po ich sposobie myślenia i stylu łatwo można orzec, do jakiego narodu i do Jakiej epoki należą"2.

Zaraźliwość jest czymś tak potężnym, że nie tylko narzuca pewne poglądy, ale i uczucia. Poglądy i prze­konania tłumu szerzą się jedynie metodą zaraźliwości, nifc zaś metodą rozumowania. Gospoda i domy związ­ków zawodowych tworzą poglądy robotników, które dzięki zaraźliwości stają się własnością tłumu i prze­radzają się niekiedy w niszczycielskie wybuchy. Renan słusznie porównał twórców chrystianizmu do „robot­ników o socjalistycznych przekonaniach, którzy krzewili swe idee od gospody do gospody". Pogląd, który, opanował warstwy ludowe, dzięki tej samej zaraźliwości zaczyna przenikać i do wyższych warstw społe­czeństwa. Dowodem na to są poglądy socjalistyczne, które od mas zaczynają przechodzić do tych, co w razie ruchawek pierwsi padną ich ofiarą. Siła zaraźliwości jest tak wielka, że gdy ona jest u głosu, milknie na­wet interes osobisty.

To wyjaśnia nam fakt, że każda idea żyjąca w duszy tłumu po pewnym czasie z wielką siłą narzuca się wyż­szym warstwom społecznym, chociażby godziła w naj­żywotniejsze interesy tych warstw. Oddziaływanie warstw niższych na warstwy wyższe jest tym ciekaw­sze, że poglądy tłumu biorą swój początek we wznio­słej idei, którą wytworzyła jednostka należąca często do tych wyższych warstw, a która wtedy nie wywarła najmniejszego wpływu na otoczenie. Przywódcy tłumu, przywłaszczywszy sobie taką ideę, zwykle ją zniekształ­cają i tworzą sektę, która znowu zniekształca na swój sposób już zdeformowaną ideę i coraz bardziej znie­kształconą wszczepia w tłum. Kiedy idea la stanie sit; prawdą dla tłumu, wraca w pewnym sensie do swego źródła i wtedy oddziałuje na wyższe warstwy narodu. Możemy zatem wysunąć twierdzenie, że światem rządzi myśl, ale rządzi nim z daleka. Twórcy idei daw­no zamienili się w proch, gdy ich idee, przeszedłszy wyżej opisany proces, zapanowuja nad światem.

§ 3. Prestiż

Ideom rozszerzanym za pomocą twierdze­nia, powtarzania i zaraźliwości niezwykłą moc nadaje owa tajemna siła, nazwana prestiżem. Cokolwiek kie­ruje światem, czy to idea czy człowiek, władzę swą zdo­bywa dzięki niepokonanej sile swej atrakcyjności. Po­jęcie prestiżu rozumiemy wszyscy, ale podać jego określenie jest rzeczą niezbyt łatwą, albowiem używa się go bardzo rozmaicie. Może ono obejmować takie uczucia, jak podziw i strach. Nierzadko uczucia te są podstawą prestiżu, czasem zaś nie zawiera on żadnego z nich. Nieraz osoby zmarłe mają większy prestiż od żywych, chociaż nie trzeba się ich bać, np. Aleksander, Cezar, Mahomet, Budda. Są też pewne istoty lub złu­dzenia, których ani nie wielbimy, ani nie boimy się, chociaż mają wielki prestiż, np. potworne bóstwa pod­ziemnych świątyń w Indiach.

Prestiż jest swoistego rodzaju fascynacją, jaką wy­wiera na nasz umysł istota, dzieło lub idea. To zafascy­nowanie zabija w nas zdolność do krytycyzmu i wzbu­dza w naszej duszy cześć i podziw. Uczuć tak wzbu­dzonych nie sposób wyjaśnić, podobnie jak wszelkich innych uczuć, ale są one tego samego rodzaju co su­gestia, której ulega człowiek zamagnetyzowany. Prestiż to najsilniejsza podpora każdej władzy. Bogowie, kró­lowie i kobiety bez jego pomocy nie osiągnęliby takiej władzy, jaką posiadają.

Wszystkie rodzaje prestiżu można sprowadzić do dwóch zasadniczych form: prestiż nabyty i prestiż oso­bisty. Prestiż nabyty może mieć swe źródło w nazwi­sku, majątku, sławie. Może on być niezależny od pres­tiżu osobistego. Prestiż osobisty jest czymś indywidu­alnym, co może wprawdzie współistnieć z nazwiskiem, majątkiem lub sławą, a nawet potęgować się dzięki nim, ale może też doskonale istnieć niezależnie od tych czynników. Z prestiżem nabytym, czyli sztucz­nym, mamy o wiele częściej do czynienia Każda jed­nostka dzięki stanowisku społecznemu, jakie zajmuje, cieszy się odpowiednim prestiżem, chociażby jej war­tość wewnętrzna równała się zeru. Wojskowy w mun­durze, sędzia w todze zawsze mają pewien prestiż. Pascal domagał się dla sędziów specjalnego stroju i pe­ruki, gdyż — jego zdaniem — bez tego tracą oni poło­wę swej powagi. Najzacieklejszy socjalista czuje wzru­szenie na widok księdza lub hrabiego. Tytuły wystar­czają, by wyłudzić od kupca wszelki żądany towar 3.

Prestiż, o którym mówiliśmy, mają ludzie. Obok niego istnieje prestiż niektórych poglądów, utworów literackich, dzieł artystów itd. Rodzi się on dzięki ustawicznemu powtarzaniu pochlebnych o nich sądów. Albowiem dzieje powszechne, dzieje literatury i sztu­ki polegają na ogół na powtarzaniu jednych i tych samych poglądów, których prawdziwość bada najwyżej garstka uczonych profesjonalistów, a tłum bezkrytycz­nie wierzy w ich nietykalność. W naszych czasach czytanie Homera jest rzeczą bardzo nudną, ale zdania tego nikt nie odważy się wypowiedzieć głośno. Świą­tynie starożytnej Grecji są dziś nędznym tylko zbioro­wiskiem gruzów, pozbawionym wszelkiej wartości, ale cieszą się olbrzymim uznaniem dzięki połączeniu owych ruin ze wspomnieniami historycznymi. Jest bowiem właściwością prestiżu, że nie pozwala nam patrzyć na rzeczy z krytycyzmem i bezstronnie; prestiż zabija też wszelki niezależny sąd. Powodzenie gotowych poglą­dów, bez względu na ich związek z prawdą, zależy od ich prestiżu. Tłum bowiem zawsze, a jednostka dość często, potrzebuje gotowych poglądów. Z natury swej tłum nie lubi rozważań naukowych, a jednostka też niezbyt chętnie się nimi przejmuje 4.

Omówię teraz prestiż osobisty. Jego charakter jest zupełnie różny od prestiżu nabytego, o którym mó­wiłem powyżej. Prestiż osobisty nie zależy ani od naz­wiska i władzy, ani od majątku. Posiadają go tylko nieliczne jednostki, wywierające czar prawdziwie magnetyczny na swe otoczenie, nawet na równych sobie. Jednostki te narzucają mu pewne idee i uczucia; oto­czenie ulega tak ich władzy, jak ulega dzikie zwierzę pogromcy, którego przecież w każdej chwili może uni­cestwić. Wielcy przywódcy tłumów, np. Budda, Jezus, Ma­homet, Joanna d'Arc, Napoleon, mieli właśnie prestiż, który był źródłem ich potęgi. Bogowie, bohaterzy i dog­maty nie przekonują, lecz narzucają się; gdyby z nich uczyniono przedmiot publicznych roztrząsań, pozba­wiono by je prestiżu, a tym samym wyschłoby źródło ich potęgi.

Wielkie jednostki, zanim osiągnęły swą władzę, mu­siały roztoczyć swój urok, bo tylko pod jego wpływem mogły przygotować sobie grunt do działania. Napoleon u szczytu sławy miał wielki prestiż dzięki swej potę­dze. Miał go już jednak w wielkim stopniu w począt­kach swej kariery. Kiedy jako młody, nieznany gene­rał objął dowództwo nad armią francuską we Wło­szech, starzy, doświadczeni generałowie postanowili odpowiednio przyjąć narzuconego im przez Dyrekto­riat intruza. Ale od pierwszej chwili, bez jakichkol­wiek słów, gestów i gróźb, jednym spojrzeniem wyru­gował on z ich duszy te zamiary. Na podstawie współ­czesnych pamiętników Taine w następujący sposób przedstawia nam to spotkanie:

„Generałowie dywizji, wśród nich Augereau, żołnierz dzielny, lecz bez jakiejkolwiek ogłady, dumny ze swej odwagi i postawy, wchodzą do głównej kwatery bardzo źle usposobieni do mło­kosa, przysłanego z Paryża. Augereau, znając Bonapartego z opowiadań, z góry postanawia nie słuchać tego ulubieńca Barrasa, tego generała wyniesionego przez rewolucję i ulicę, niezgrabnego niedźwiedzia, milczącego, zawsze zamyślonego, niskiego wzrostu, posiadającego piętno matematyka i marzy­ciela. W głównej kwaterze Bonaparte każe na siebie czekać. Wreszcie zjawia się w kapeluszu na głowie, ze szpadą u boku, wydaje rozkazy i w końcu zezwala generałom rozejść się.
Augereau osłupiał, po chwili dopiero przyszedł do siebie, klął datej, a musiał zgodzić się z Masseną, że ten młokos wzbudził w nim strach i przytłoczył go jakimś dziwnym uro­kiem już przy pierwszym wejrzeniu".

Kiedy Napoleon stał się wielkim człowiekiem, jego prestiż rósł razem ze sławą, aż w końcu został uznany prawie za bóstwo. Generał Yandamme, stary żołnierz Rewolucji, bardziej brutalny i energiczny niż Auge-reau, rzekł pewnego razu w 1815 r. do marszałka d?Or-nano, gdy podążali razem do Tuileries:

„Mój drogi, ten diabeł wywiera na mnie urok, z którego w żaden sposób nie mogę zdać sobie sprawy. Ja, który nie boję się ani Boga, ani szatana, kiedy zbliżam się do niego, drżę jak dziecko, a na jego rozkaz skoczyłbym w ogień lub przełazi-bym przez ucho igielne".

Podobny czar wywierał Napoleon na wszystkich, którzy się z nim zetknęli 3.

Davoust w ten sposób określił swoje i Mareta przy­wiązanie do Cesarza:

„Gdyby Cesarz rzekł do nas: moja polityka wymaga zbu­rzenia Paryża, przy czym ani jedna osoba nie może ujść cało, jestem pewny, że Maret dochowałby tajemnicy, zdradzając ją tylko przed swą rodziną, by ją ocalić. Ja zaś nie zwierzyłbym się nikomu i nie oszczędzałbym nawet własnej żony i własnych dzieci".

Nie wolno zapominać o tym wielkim uroku, jaki wywierał Napoleon, chcąc należycie zro/.umieć jogo powrót z Elby i gwałtowny podbój Francji, mimo że miał przeciwko sobie zorganizowane siły całego kraju, który mógł mieć dosyć jego tyranii. Dość było, by spojrzał na generałów wysłanych przeciw niemu. Wszyscy przysięgali, że go schwycą i doprowadzą do Paryża, a kiedy go ujrzeli, poddali mu się bez oporu.

„Napoleon — pisze generał angielski Wolseley — wylądował we Francji prawie sam jeden; ten zbieg z małej wysepki zdo­łał w ciągu kilku tygodni opanować bez rozlewu krwi całą Francję, całą zorganizowaną władzę w kraju rządzonym przez prawowitego króla. Historia nie zna drugiego równie zdumie­wającego przykładu osobistego prestiżu. W czasie tej kampanii, która była jego ostatnią, podbił swym urokiem także i prze­ciwników orężnych, zmuszając ich do trzymania się jego planów, i jak niewiele brakowało, żeby ich i tym razem pokonał".

Prestiż ten przeżył samego Napoleona i rósł na sile po jego śmierci. Dzięki temu prestiżowi bratanek Bo-napartego został cesarzem. Kto bowiem posiada odpo­wiednio wielki prestiż i nie dopuści do jego obniżenia, ten może pogardzać ludźmi, może ich mordować milio­nami, może narazić kraj na niebezpieczeństwa grożące z zewnątrz, a wszystko mu ujdzie bezkarnie.

Omówiłem tu zupełnie wyjątkowy przykład. Uczy­niłem tak dlatego, że aby zrozumieć potęgę wielkich religii, doktryn i imperiów, należy ciągle mieć przed oczyma tego człowieka. Potęga prestiżu w oczach tłu­mu jest w stanie wytłumaczyć nam przytoczone fakty.

Prestiż nie musi wypływać z osobistych zalet, ze sła­wy wojennej lub religijnej obawy. Może on mieć inne, bardziej skromne źródła, a mimo to posiadać wielkie znaczenie. Wiek nasz dostarcza nam wielu charakte­rystycznych przykładów. Jednym z nich są dzieje owe­go wielkiego człowieka, który zmienił powierzchnie Ziemi i stosunki handlowe narodów przez rozdzielenie dwóch lądów. Powodzenie swe zawdzięczał ten mąż nieugiętej woli i urokowi, jaki wywarł na współczes­nych. Chwila rozmowy wystarczała mu, aby przeciw­nika zmienić w przyjaciela. Anglicy zwalczali jego projekt do upadłego, ale skoro zjawił się w Anglii, zespolił wszystkie głosy. Później, gdy przejeżdżał przez Southampton, na powitanie biły wszystkie dzwony.

„Zwyciężywszy wszystko, ludzi i rzeczy, bagna, ska­ły i piaski", nie wierzył już w żadne przeszkody i chciał to samo co w Suezie uczynić w Panamie. Zaskoczyła go jednak starość, a zresztą wiara, która przenosi góry, tylko wtedy potrafi je przenieść, kiedy nie są zbyt wy­sokie. Góry stawiły opór, a późniejsza katastrofa zni­szczyła do reszty jego już nadwerężoną sławę. Przy­kład ten pokazuje nam, jak prestiż rośnie i blednie. Człowieka uchodzącego za największego bohatera uzna­no na podstawie wyroku sędziów za zbrodniarza, a je­go pogrzeb odbył się wśród powszechnej obojętności. Tylko władcy zagraniczni oddali hołd jego pamięci

Przykłady, które powyżej przytoczyłem, przedsta­wiają nam przypadki krańcowe. Aby poznać psycho­logię prestiżu, należy zbadać wszystkie jego przejawy, wszystkich ludzi, którzy kiedykolwiek otoczeni byli prestiżem, począwszy od wielkich założycieli religii i imperiów, a skończywszy na modnisiu chcącym olśnić otoczenie swym strojem lub ozdobami.

Krańcowe te formy mogą zawierać wszystkie prze­jawy prestiżu w różnych składnikach cywilizacji: nau­kach, sztuce, literaturze itd. Nietrudno zobaczyć, że prestiż jest podstawowym elementem przekonywania tłumu. Istota, idea lub rzecz cieszące się prestiżem zyskują na mocy zaraźliwości natychmiastowych naśla­dowców i wyciskają swe znamię na myślach i uczu­ciach całego pokolenia. Naśladownictwo jest najczę­ściej nieświadome, dzięki czemu staje się ono nieraz

wprost doskonałe. Wielu współczesnych malarzy, ko­piując wyblakłe barwy prymitywistów, nie domyśla się źródła swego natchnienia i sądzi, że ich twórczość jest samodzielna. Tymczasem, gdyby jakiś mistrz wrócił do tej dawnej formy sztuki, widziano by w niej tylko naiwność i niedorozwój. Ci zaś, którzy naśladują sław­nego nowatora i zalewają swe płótna fioletem, wcale nie widzą w przyrodzie więcej tej barwy, aniżeli widziano przed 50 laty, ale są pod urokiem mistrza, który zdobył tak wielki prestiż. Podobne przykłady można przytoczyć ze wszystkich dziedzin cywilizacji. Z tego, co powyżej powiedziałem, widzimy, że na prestiż składa się wiele elementów, z których najważ­niejsze jest zawsze powodzenie. Człowiek, który osiąg­nął sukces, idea, która się narzuca, nie podlegają w oczach tłumu krytyce. Dowodem, że powodzenie stanowi źródło prestiżu, jest to, że skoro opuści czło­wieka powodzenie, gaśnie też jego urok. Bohater ma­jący dziś powszechne uznanie, zostanie wyśmiany w razie najmniejszego niepowodzenia i im większy miał prestiż, tym większego dozna poniżenia. Tłum bowiem mści się na upadłym bohaterze, przed którym niegdyś zginał kolana. Robespierre, skazując na śmierć swych współkolegów i wielu współczesnych, cieszył się wielkim prestiżem. Ale skoro utracił władzę, tłum poprowadził go na śmierć z takimi samymi obelgami, jak poprzednio jego ofiary.

Powodzenie stwarza prestiż, niepowodzenie go nisz­czy. Krytyka może również nadwerężyć siłę prestiżu, ale jej działanie jest powolne, chociaż w skutkach bardzo trwałe. Kiedy prestiż stanie się przedmiotem dyskusji, traci swą moc. Bogowie i ludzie, jak długo nie dopuszczali do poddawania dyskusji swego prestiżu, tak długo posiadali moc i znaczenie. Kto chce, aby tłum go uwielbiał, musi go trzymać z dala od siebie.



1 Por. moje prace: Psychologię politiąue Opinions et croyan-ces, Róvolution franęaise.

2 Gustaw Le Bon L'homme et les societes, 1881, t. 2, s. 116,

3 Nawet w narodach o Wysokim poczuciu osobistej god­ności tytuły, mundury i ordery mają wielkie znaczenie. Przy­taczam tu urywek książki pewnego podróżnika, mówiący o prestiżu, jakim cieszą się pewne osobistości w Anglii:

„Najrozsądniejsi nawet Anglicy doznają szczególnego ocza­rowania na widok lorda. Jeżeli tylko utrzymuje się on na wysokości swego tytułu, wszyscy korzą się przed nim, bez względu na jego wartość, znoszą jego kaprysy i dziwactwa. Kiedy zbliża się do nich, drżą z radości, a kiedy do nich mówi, niezwykły blask ich oczu wyraża niemy zachwyt. We krwi Anglika — że tak powiem — tkwi lord, jak we krwi Hiszpana taniec, Niemca — muzyka, a w duszy Francuza rewolucja. Nawet zamiłowanie do koni i ukochanie Szekspira nie jest u Anglików tak wielkie jak uwielbienie dla tytułu lorda, który schlebia ich dumie i wprawia w stan zadowole­nia oraz radości. Księga Parów jest w Anglii bardzo poczytna, a znaleźć ją można, podobnie jak i Biblię, w najuboższym nawet domu".

4 Wyjątek stanowią jednostki o specjalnym zamiłowaniu lub szczególnych uzdolnieniach.

5 Napoleon, świadom swej potęgi, zwiększał ją jeszcze traktując jak sługi wielkie osobistości w swym otoczeniu, m. in. będących postrachem Europy członków Konwentu, Współcześni mu opowiadają różne tego typu fakty. Razu jed­nego na posiedzeniu Rady Stanu Napoleon ofuknął grubiańsko Beugnota i potraktował go jak podrzędnego lokaja. Następnie podszedł do niego i powiedział: „I cóż, głupcze, czy przy­szedłeś już do siebie?" Na te słowa Beugnot, odznaczający się bardzo wysokim wzrostem, schylił się bardzo nisko, a Cesarz chwycił go za ucho. „Był to znak wielkiej łaski — pisze Beugnot — ulubiony gest Cesarza, gdy był w dobrym humorze".

Przykład ten daje nam wyobrażenie o płaszczeniu się, jakie powoduje często czyjś prestiż. Wyjaśnia nam też nienawiść i ogromną pogardę, jaką żywi każdy despota dla otaczających go ludzi, których uważa za godnych jedynie śmierci na polu walki.
    

Rozdział czwarty

Granice zmienności wierzeń i poglądów tłumu



§ 1. Wierzenia stale — Niezmienność .pewnych powszechnych wierzeń — Są one drogowskazem cywilizacji — Trudności w ich wykorzenieniu — Absurdalność filozoficzna pewnych po­wszechnych wierzeń nie jest przeszkodą w ich propagowaniu — § 2. Zmienne opinie tłumu — Krańcowa zmienność poglądów, które nie mają źródła w powszechnych wierzeniach — Pozorne zmiany idei i wierzeń — Rzeczywiste granice tych zmian — Elementy, których dotyczy owa zmienność — Obecny zanik powszechnych wierzeń i ogromna popularność prasy sprawiają, że poglądy stają się coraz bardziej zmienne — W jaki sposób poglądy tłumu zmierzają w wielu kwestiach do zobojętnienia — Bezsilność rządów w kierowaniu po dawnemu opinią pub­liczną — Obecne rozdrobnienie poglądów zapobiega ich tyranii.



§ 1. Wierzenia stałe

 Nie można zaprzeczyć istnieniu ścisłego związku pomiędzy cechami anatomicznymi istot a ich cechami psychicznymi. Niektóre pierwiastki cech anatomicznych są niezmienne lub tak mało zmien­ne, że trzeba całego okresu geologicznego, aby uległy zmianom. Oprócz tych cech niezmiennych każdy orga­nizm ma cechy zmienne, które nawet pod wpływem krótkotrwałych bodźców ulegają zmianom.

Te zmienne cechy przy powierzchownym badaniu za­słaniają cechy stałe, zwane też podstawowymi. Zjawi­sko to odnosi się też do cech moralnych. Obok stałych elementów rasowych spotykamy w nich elementy zmienne i niestałe. Dlatego badając wierzenia i po­glądy jakiegoś narodu, dochodzimy zawsze do wniosku, że na bardzo stałym i twardym gruncie tworzą się poglądy lotne jak piach pokrywający skały.

Poglądy i wierzenia tłumu tworzą zatem dwie różne grupy. Z jednej strony widzimy wierzenia niezmienne, trwające długie wieki i będące podstawą całej cywili­zacji. Takimi niegdyś były: feudalizm, idee chrześci­jaństwa i reformacja; takimi są obecnie: idee narodowo, idee demokratyczne i społeczne. Z drugiej zaś strony mamy przekonania chwilowe i zmienne, wywodzące się na ogół z; idei powszechnych, których powstawanie i gaśniecie obserwować można w każdym stuleciu. Do tej grupy należy zaliczyć teorie artystyczne i literackie, np. te, które dały początek romantyzmowi, naturaliz­mowi, mistycyzmowi itd. Ich cechą jest powierzchow­ność i zmienność — podobne są więc do mody i zmie­niają się jak drobne fale, powstające i zanikające na powierzchni wody.

Wielkie powszechne wierzenia są bardzo nieliczne. Ich powstanie i zanik stanowią dla każdej rasy histo­rycznej okresy zwrotne w jej dziejach. O nich można powiedzieć, że są budulcem cywilizacji. Opinię po­wierzchowną bardzo łatwo wytworzyć, gdyż tłum jest zawsze na nią podatny, ale utrwalić całe wierzenia to rzecz bardzo trudna; z większym jeszcze trudem przy­chodzi wykorzenienie pewnej idei z duszy tłumu, gdy raz obrała sobie w niej siedzibę. Można to uczynić jedynie za pomocą gwałtownych zaburzeń, ale tylko pod warunkiem, że idee te straciły swą władzę nad duszą tłumu. Przewrót czy rewolucja wyrzuca tylko to, co już zostało porzucone, a pozorne życie zawdzięczało jedynie sile nawyku. Rewolucja obalająca pewne wie­rzenia zaczyna się zwykle wtedy, kiedy straciły one swą władzę nad duszami i poczęły się chylić do upad­ku. Łatwo) jest rozpoznać moment, w którym stałe wierzenie :zaczyna chylić się ku upadkowi; momentem tym jest czas, kiedy wartość danego wierzenia zostaje poddana dyskusji. Ponieważ każde powszechne wierze­nie czerpie swe soki żywotne z jakiegoś złudzenia, dlatego tak długo będzie żywotne, jak długo nie zo­stanie poddane egzaminowi.

Kiedy pewne wierzenie zaczyna upadać, nie pociąga ono za sobą upadku instytucji, które dzięki niemu powstały; instytucje te zachowują swą moc i tylko powoli ustępują miejsca innym. Jeżeli zaś dane wie­rzenie upadnie w zupełności, to upadek ten pociąga za sobą ruinę wszystkiego, co ono podtrzymywało. Nie udało się dotychczas żadnemu narodowi zmienić swych wierzeń, aby nie był równocześnie zmuszony do naj­szybszego przekształcenia wszystkich elementów swej cywilizacji. To przekształcenie trwa dopóty, dopóki naród nie wytworzy sobie nowych wierzeń, które by potrafiły owładnąć duszami wszystkich i uwolnić umy­sły od chaosu, w jakim przebywać muszą z powodu braku stałych wierzeń. Wierzenia trwałe i powszechne są prawdziwą ostoją cywilizacji. Nadają one kierunek ideom i jedynie one są w stanie tchnąć w tłumy wiarę i poczucie obowiązku.

Narody instynktownie wyczuwały ten wielki po­żytek, jaki płynie z posiadania powszechnych wierzeń, rozumiejąc zbyt dobrze, że z zanikiem tychże nadchodzi dla nich samych czas upadku. Dzięki fanatycznemu kultowi Rzymu podbili Rzymianie cały świat, a kiedy upadła ta wiara, Rzym musiał upaść. Barbarzyńcy, którzy zniszczyli cywilizację rzymską, wtedy dopiero osiągnęli pewien stopień spójności i uwolnili się od panującej anarchii, kiedy połączyły ich wspólne wie­rzenia.

W imię spoistości wewnętrznej narody broniły za­ciekle swych wierzeń, nie pozwalając na krzewienie się innych wierzeń. Brak tolerancji w życiu narodu uznać musimy za cnotę bardzo pożyteczną, chociaż z punktu widzenia filozofii jest czymś złym. Dla wy­tworzenia lub obrony powszechnych wierzeń wieki

średnie tyle wzniosły stosów, a tylu wynalazców i no-watorów umarło w rozpaczy, o ile udało się im uniknąć tortur. W obronie tych wierzeń świat podlegał wielu przewrotom, a miliony ludzi padły i padną jeszcze na polu walki.

Ustalenie tych powszechnych wierzeń wymaga wiel­kiego trudu. Ale skoro raz wtargną do duszy, będą władać losami narodów przez długie wieki, ogarniając nawet najbardziej światłe umysły, chociaż z punktu widzenia filozofii nie będą przedstawiały żadnej war­tości. Z chwilą gdy nowe wierzenie zakorzenia się W duszy narodu, staje się ono inspiratorem jego instytucji, sztuki i życia społecznego. Władza nowego wie-\ rżenia nad duszą tłumu nie zna ograniczeń. Ludzie czynu marzą o jego urzeczywistnieniu, prawnicy kie­rują się nim w formułowaniu ustaw, a myśliciele, artyści i literaci starają się przedstawić je w najroz­maitszych formach.

l Z powszechnych wierzeń mogą wypływać pewne Idee chwilowe i drugorzędne, na których zawsze wy­ciska swe piętno źródło, z którego biorą początek. Cy­wilizacja egipska, cywilizacja europejska wieków śred­nich, cywilizacja muzułmańska Arabów itd. mają swe źródła w niewielkiej liczbie wierzeń religijnych, które nawet na najdrobniejszych przejawach życia wycisnęły swe piętno i można je od razu rozpoznać.

Dzięki powszechnym wierzeniom każdy okres dzie­jów tworzy przeogromną tradycję, tworzy poglądy i obyczaje, naginając do ich wymagań całe społeczeń­stwo, dzięki czemu ludzie są zawsze nieco podobni jedni do drugich, albowiem wierzenia i obyczaje po­wstające na podstawie tych wierzeń są wspólne i są najwyższą instancją kierowniczą wszystkich czynów ludzkich. One określają nawet najdrobniejsze przeja­wy naszego życia, a nawet umysły najbardziej wolne i naprawdę twórcze nie potrafią uwolnić się od ich wpływu. Najgroźniejszy jest ten despotyzm, który nie­świadomie zawłada duszami, gdyż nie można znaleźć sposobu zwalczenia go. Tyberiusz, Dżyngis-chan, Na­poleon byli niewątpliwie wielkimi tyranami, ale Moj­żesz, Chrystus, Budda, Mahomet i Luter mają o wiele groźniejszą władzę nad duszami, chociaż żaden z nich nie żyje. Spisek dokonany przez garstkę ludzi może zniszczyć największego władcę, ale okaże się bezsilny wobec wierzeń tkwiących w duszy tłumu. Wielka Re­wolucja Francuska rozpoczęła zażartą wojnę z Kościo­łem katolickim i pomimo pozornego poparcia mas, po­mimo rozszalałego terroru została pokonana, a katoli­cyzm wyszedł zwycięsko. Cienie zmarłych to najgroź­niejsi despoci, których siła władcza może być porów­nana z władztwem złudzeń przez ludzi do życia powo­łanych.

Filozoficzna niedorzeczność tych wierzeń nie stano­wi przeszkody w ich tryumfie. Przeciwnie, ich władza zdaje się być wtedy najsilniejsza, kiedy wykazują one przynajmniej pewną tajemniczą niedorzeczność. Nie­udolność doktryn socjalistycznych nie przeszkodzi im w zwycięstwie, jeżeli pozwoli się im zakorzenić w du­szy tłumu.

Niższość doktryn socjalistycznych w porównaniu z wierzeniami religijnymi polega na tym, że podczas gdy ideał szczęścia, który obiecywały religie, miał się urzeczywistnić dopiero w życiu przyszłym i nikt nie miał podstaw do zaprzeczenia temu twierdzeniu, to ideał szczęścia socjalistycznego ma być urzeczywistnio­ny tu, na Ziemi. Przy pierwszej próbie wprowadzenia w życie ideału socjalistycznego okaże się jego fikcyjność, przez co wiara w niego zostanie mocno nadwerę­żona. Potęga socjalizmu będzie wzrastać tylko do chwili jego zwycięstwa, do czasu, w którym poglądy swe zechce on zrealizować. Ta nowa religia mas od­grywa wprawdzie na wzór innych religii rolę sił nisz­czących, ale nie potrafi odegrać następnie roli twór­czej.

§ 2. Zmienne opinie tłumu

Dotychczas omawialiśmy znaczenie i potęgę wierzeń powszechnych i stałych. Oprócz nich znajduje się w duszy tłumu cała warstwa przekonań, idei i myśli ciągle powstających i ciągle zamierających. Jedne z nich żyją zaledwie dzień, a najznaczniejsze nie przeżywają niekiedy na­wet jednego pokolenia. Mówiłem już o tym, że prze­obrażenia, którym podlegają te poglądy, są jedynie powierzchowne, nigdy bowiem nie unikną właściwości danej rasy. Badając na przykład instytucje polityczne we Francji, stwierdziłem, że grupy pozornie najsprzeczniejsze, jak monarchiści, radykałowie, socjaliści itd., mają na różne sprawy wiele poglądów jednakowych, albowiem poglądy te zależą od konstytucji psychicznej naszej rasy; pod podobnymi nazwami znajdujemy nie­raz w innych krajach poglądy wręcz przeciwstawne. Pomiędzy monarchistą francuskim a monarchistą nie­mieckim istnieje większa przepaść aniżeli np. między monarchistą francuskim i francuskim socjalistą. Nazwy bowiem albo złudne ich pozory nigdy nie zmienią isto­ty rzeczy. Mieszczanie za czasów Rewolucji Francu­skiej, przesączeni rzymską literaturą i wpatrzeni w starożytny Rzym, przyjęli wprawdzie jego ustawy, jego rózgi liktorskie i. togi oraz starali się naśladować jego instytucje i życie, ale nigdy nie stali się przecież Rzymianami, albowiem robili to jedynie pod wpły­wem potężnej sugestii historycznej.

Zadaniem myśliciela jest odnaleźć owe pozostałości starożytnych wierzeń pod rzekomymi zmianami i od­różnić, które poglądy są wytworem powszechnych wierzeń i duszy rasy. Bez poznania duszy rasy można by sądzić, że tłumy często i chętnie zmieniają swe prze­konania społeczne i religijne. Pogląd taki potwierdzają pozornie sztuka, literatura oraz historia powszechna.

Rozważmy na przykład krótki okres naszej historii w latach 1790-1820, tj. okres, jaki przyjmuje się dla życia jednego pokolenia. Masy z początku monarchiczno zamieniają się w rewolucyjne, następnie przechodzą do imperializmu^ aby z powrotem wrócić do monarchizmu. W wierzeniach religijnych w tym samym czasie przechodzi tłum od katolicyzmu do ateizmu, na­stępnie do deizmu, z którego powraca ze skruchą na łono Kościoła katolickiego. Tyczy się to nie tyiko tłu­mów, ale i tych przywódców, którzy wówczas wska­zywali masom drogę. Ze zdziwieniem należy patrzeć na wybitnych członków Konwentu, wrogów monarchii, nie uznających ani Boga w niebie, ani bogów na zie­mi, jak w kilka lat później pokornie służą Napoleono­wi, a następnie ze świecami w ręku biorą udział w uro­czystych procesjach za Ludwika XVIII.

W następnych siedemdziesięciu latach wiele nowych jeszcze zmian zaszło w poglądach mas. „Wiarołomny Albion" z początku ubiegłego stulecia staje się za pa­nowania dziedzica spuścizny Napoleona sprzymierzeń­cem Francji; Rosja, z którą Francja prowadziła dwie wojny i która radowała się z powodu naszych niepo­wodzeń, staje się nagle przyjaciółką Francji.

W dziedzinie sztuk pięknych i filozofii zmiany poglądów są jeszcze szybsze. Artysta lub pisarz mający dziś wielki poklask u tłumu zostaje następnego dnia porzucony, a gdy próbuje z powrotem opanować du­szę mas, zostaje wyśmiany i wzgardzony. Poglądy lite­rackie rodziły się i umierały jeden po drugim: roman­tyzm, naturalizm, mistycyzm itd.

Cóż nam przynosi dokładne badanie tych pozornie głębokich zmian? Wszystko, co jest sprzeczne z po­wszechnymi wierzeniami i uczuciami rasy, istnieje bardzo krótko, a pęd do życia i rozwoju, po przemi­jającym wyłamaniu się z wiążących go praw, wraca wkrótce na normalne tory. Przekonania nie opierające się na jakimś wierzeniu powszechnym, niezgodne z uczuciami rasy, nie osiągną nigdy stałości, natomiast w zupełności są zaane na łaskę przypadku albo zależą od nieznacznych zmian zachodzących w duszy tłumu. Powstają one dzięki sugestii i zarażliwości, a ich istnie­nie jest bardzo nietrwałe. Ich życie można porównać do piaszczystych ławic nad brzegiem morza, które lada wiatr potrafi zniszczyć.

W obecnych czasach poglądy tłumów zmieniają się bardzo szybko. Trzy są przyczyny tego zjawiska. Po pierwsze, dotychczasowe wierzenia tracą swą moc; nie potrafią już z taką siłą oddziaływać na zmienne opi­nie, jak to czyniły niegdyś, i nie potrafią nadać życiu duchowemu jakiegokolwiek kierunku. Z zanikiem po­wszechnych wierzeń powstaje mnóstwo wierzeń czą­stkowych, nie posiadających ani przeszłości, ani przy­szłości.

Drugą przyczyną jest rosnąca potęga mas, której nie przeciwstawia się żadna moc, dzięki czemu zmiana poglądów może się dokonywać z nadzwyczajną szyb­kością, bo właśnie cechą mas jest ciągła zmienność. Trzecią wreszcie przyczyną jest wielki rozwój prasy, która ciągle wikła się w najsprzeczniejszych poglą­dach. Gdy jeden dziennik poddaje pewną sugestię, drugi ją niszczy, a wskutek tego wszystkie poglądy są skazane na bardzo krótkie życie i nie osiągają nigdy powszechnego uznania. Wytwarza to nowre zjawisko w dziejach ludzkości, tak charakterystyczne dla nasze­go wieku — bezsilność rządu w kierowaniu opinią pu­bliczną. Obecnie choćby najmniej zdolny redaktor uchodzi — w oczach własnych — za kierownika opinii publicznej.

Opinia tłumu staje się bardzo często najważniejszym motorem polityki. Znamienne są dla obecnego okresu owe ciągłe wywiady z kierownikami najrozmaitszych dziedzin życia społecznego, w których przedkładają oni swe zdanie pod sąd opinii publicznej. Można było nie­gdyś mówić, że polityka nie jest zależna od uczucia. Dziś jednak powiedzenie to nie ma znaczenia, gdyż polityką kierują popędy zmiennego tłumu, nie idące w parze z rozumem i znajdujące się jedynie pod wła­dzą uczucia.

Prasa, niegdyś decydująca o opinii, musiała — po­dobnie jak rządy — ustąpić przed potęgą tłumu. Jej wpływ jest jedynie dlatego znaczny, że jej poglądy są wiernym odbiciem ciągłej zmienności poglądów tłumu. Prasa stała się obecnie tylko agencją informacyjna i nie myśli o narzucaniu tłumom jakiejś idei. Stara się jedynie wyczuwać opinię publiczną, gdyż w razie nie­zgody z panującymi poglądami straci czytelników. Treścią dzienników są informacje, zabawne kroniki, wydarzenia z wielkiego i małego świata lub reklama handlowa. Redaktorzy pism wolą nie wypowiadać swych zapatrywań, gdyż grozi to albo utratą posady, albo zniszczeniem pisma. Nawet krytyka nie może de­cydować o wylansowaniu książki lub sztuki teatralnej; może im zaszkodzić, ale nie potrafi pomóc. Dzienniki, zdając sobie sprawę z bezużyteczności wszelkiej kry­tyki i osobistych poglądów, zaczynają coraz bardziej ograniczać te działy, zamieniać je co najwyżej w re­klamę albo, co niestety ma często miejsce, w osobiste intrygi.

Zadaniem prasy i rządów jest śledzenie opinii pu­blicznej. Każdy rząd dba o wrażenie, jakie wywiera wydarzenie, mowa czy projekt ustawy. Wyczuwanie opinii publicznej jest rzeczą bardzo trudną, bo nie ma nic bardziej niż ona zmiennego. Brakowi jakiegokol­wiek kierunku w opinii publicznej towarzyszy upadek , dotychczasowych wierzeń, a w konsekwencji zniszcze­nie wszelkich przekonań i wszczepienie masom obo­jętności na wszystko, co tylko nie dotyczy ich mate­rialnego interesu. Współczesne doktryny, takie jak so­cjalizm, znajdują swych krzewicieli wśród tych ludzi, którzy nie zdają sobie dokładnie sprawy, o co właści­wie chodzi, zwłaszcza wśród górników i robotników przemysłowych. Drobnomieszczaństwo i robotnicy, któ­rzy zdobyli jakieś wykształcenie, stali się aż nadto sceptyczni. Socjalizm obecnie głęboko wtargnął do du­szy mas, rozbijając społeczeństwo jakby na dwa obozy: jedni idą zgodnie z prawami psychologicznymi rządzą­cymi społeczeństwami; drudzy, tj. socjaliści, starają się zawsze tak tłumaczyć fakty i zjawiska dnia powszed­niego, by zaćmić prawdę i wykoślawić to, co interpre­tują.

Powyżej nakreślony rozwój, dokonany w ciągu ostat­nich dziesiątków lat, uderza swym zasięgiem i szyb­kością tempa. W okresie poprzednim poglądy miały jeszcze pewien kierunek, gdyż czerpały swe siły z ja­kiegoś podstawowego wierzenia. Na przykład przez fakt należenia do stronnictwa monarchistów musiało się z konieczności posiadać pewne ściśle określone idee, tak w kwestiach historycznych, jak i naukowych. Re­publikanin znowu miał wprost przeciwne poglądy. Mo­narchista wiedział na pewno, że człowiek nie pochodzi od małpy, podczas gdy republikanin twierdził z nie mniejszym uporem, że istnieje jakieś powinowactwo człowieka z małpą. Monarchista wyrażał się o rewo­lucji z oburzeniem, podczas gdy republikanin z po­ważaniem. Zależnie od stronnictwa, do którego kto należał, mówił o znanych w historii nazwiskach z lekceważeniem lub uwielbieniem. Ten naiwny sposób poj­mowania historii wtargnął nawet do Sorbony.

W obecnych czasach, które nazwać możemy czasami dyskusji i badań, wszystkie opinie tracą prestiż, za­tracają swą siłę i tylko niektóre z nich potrafią po­rwać nas na niezbyt długi czas. Obojętność coraz sil­niej opanowuje duszę współczesnego człowieka. Opinia publiczna staje się coraz płytsza, co dowodzi, że życie niektórych narodów stoi pod znakiem upadku. WprawT-dzie liczni krzewiciele nowych idei, ludzie o głębokich przekonaniach, mają w społeczeństwie większą siłę niż zwolennicy negacji, krytyki, indyferentyzmu, ale nie wolno nam zapomnieć o tym, że przy współczesnym znaczeniu mas opinia, zyskując prestiż i podbijając w zupełności duszę tłumu, staje się bezwzględnym dyktatorem, przed którym korzy się wszystko, a któ­rego pierwszą ofiarą będzie swoboda myśli i wolność przekonań. Tłum może być spokojnym władcą, ale pod wpływem groźnej idei może się zamienić w tyrana i zażądać urzeczywistnienia swych szalonych kaprysów. Kiedy okoliczności poruczą losy cywilizacji w ręce tłu­mu, staje się ona pastwą przypadku i musi chylić się ku upadkowi. Czas zupełnego jej zrujnowania odwlec może tylko nadzwyczajna zmienność opinii tłumu i wzrastająca obojętność na ogólnie obowiązujące po­glądy.





KSIĘGA TRZECIA – Klasyfikacja i opis różnych kategorii tłumów



Rozdział pierwszy

Podział tłumów



Podział tłumów — § 1. Tłumy heterogeniczne — Czym się one różnią? — Wpływ rasy - - Dusza tłumu jest o tyle słabsza, o ile silniejsza jest dusza lasy — Dusza rasy reprezentuje cy­wilizację, a dusza tłumu barbarzyństwo — § 2. Tłumy homo­geniczne — Podział tłumów homogenicznych — Sekty, kasty i klasy.



W poprzedzających rozważaniach poznaliśmy ogólne właściwości, wspólne wszystkim tłumom psychologicz­nym. Teraz zajmę się właściwościami szczególnymi, które występują obok tych ogólnych, zależnie od ro­dzaju zbiorowości.

Naprzód zaznajomimy się z podziałem tłumów. Za­czniemy od najprostszej zbiorowości, która składa się z jednostek należących do różnych ras. Jedyne, co łą­czy te jednostki w organiczną całość, to mniej lub bardziej szanowana wola przywódcy. Typowym przy­kładem takiej zbiorowości są barbarzyńcy z najroz­maitszych ras, którzy podbili Imperium Rzymskie. Wy­żej od tych luźnych zbiorowości stoją te, które dzięki wpływowi pewnych stałych czynników nabrały cech wspólnych i utworzyły rasę. Chociaż w niektórych przypadkach będą one okazywać specyficzne właści­wości tłumu, to jednak zawsze w większym lub mniej­szym stopniu, zależnie od układu sił, górować będą ce­chy rasowe.

Różne kategorie tłumów możemy ująć następująco:

  1. Tłumy heterogeniczne:

1. Bezimienne (np. tłum uliczny, gromada gapiów)
2. Nieanonimowe (parlament, ława przysięgłych)

  1. Tłumy homogeniczne:

1. Sekty (religijne, polityczne)
2. Kasty (wojskowa, kapłańska, ro­botnicza itd.)
3. Warstwy (mieszczaństwo, chłopi itd.)

Pokrótce opiszemy zasadnicze różnice, na podstawie których możemy oddzielić jedną kategorię od drugiej.

§ 1. Tłumy heterogeniczne

Tłumy heterogeniczne są właśnie tymi zbiorowościami, których ogólne właściwo­ści były przedmiotem badań niniejszej pracy. Składają się one z bardzo różnorodnych jednostek, tak pod względem zawodowym, jak i pod względem rozwoju umysłowego.

Stwierdziliśmy powyżej, że sam fakt stanowienia tłumu wyciska na duszy zbiorowej pewne cechy, któ­rych nie posiadają jednostki znajdujące się poza tłu­mem. Wykazałem, że inteligencja w tłumie nie odgry­wa żadnej roli, albowiem tłum działa pod wpływem nieświadomych uczuć.

Opierając się na jednym z głównych czynników, de­cydujących o charakterze tłumu, t j. na rasie, możemy tłumy heterogeniczne podzielić na wyraźnie odrębne grupy. Zwracałem już uwagę na wielkie znaczenie ra­sy; wykazałem też, że jest ona jednym z najpotężniej­szych czynników, od których zależy niejednokrotnie postępowanie ludzi. Znaczenie rasy uwidocznia się też przy badaniu właściwości tłumu. Tłum składający się z Anglików lub Chińczyków — mam zawsze na myśli tłum heterogeniczny — różni się bardzo od tłumu zło­żonego też z różnorodnych jednostek, ale należących do rozmaitych narodowości: Rosjan, Francuzów, Po­laków. Kiedy dzięki pewnym warunkom jedna zbio­rowość połączy w sobie jednostki należące do różnych narodowości w stosunku mniej więcej równym, to na­tychmiast w uczuciach i zapatrywaniach ludzi wystą­pią głębokie różnice, które wywołuje przekazana dzie­dzicznie konstytucja psychiczna; dzieje się tak nawet wtedy, kiedy wspólny interes połączył je pozornie w jeden tłum.

Wiemy, że dążenie socjalistów do połączenia na wielkich kongresach przedstawicieli robotniczych roż­nych krajów zawsze prowadzi do gwałtownych starć.

Tłum romański, czy będzie miał dążności rewolucyj­ne czy konserwatywne, w celu urzeczywistnienia swych żądań zawsze odwoła się do pomocy państwa, ma on bowiem tendencję do centralizacji i zwykł oglądać się na cesarza. Tłum zaś anglosaski pomija państwo i od­wołuje się do inicjatywy jednostki. Najwyższym idea­łem tłumu francuskiego jest równość, a tłumu anglo­saskiego wolność. Te różnice, wypływające z chara­kteru narodowego, sprawiają, że na przykład mimo walki socjalizmu z ideami narodowymi istnieje tyle odmian socjalizmu i tyle zapatrywań na demokrację, ile jest narodów.

Dusza rasy panuje wszechwładnie i niepodzielnie nad duszą tłumu. Rasa jest tym potężnym motorem, który zakreśla granice rozwoju całej konstytucji psy­chicznej tłumu.

Zaryzykuje tu twierdzenie: Niskie instynkty tłumu występują tym słabiej, im wyraźniej zaznacza się du­sza rasy. Władza tłumu to panowanie barbarzyństwa lub powrót do barbarzyństwa. Rasa to wyzwolenie się spod bezmyślnej przewagi tłumu i kształtowanie cy­wilizacji, ale tylko w miarę zdobywania niezależnej, potężnej i twórczej organizacji duchowej.

Drugim ważnym podziałem tłumów heterogenicznych będzie podział na tłumy bezimienne, np. tłum uliczny, i na tłumy o określonej nazwie, np. zgromadzenie Ustawodawcze lub ława przysięgłych. Te dwie wyżej

wymienione grupy różnią się tym, że pierwsza nie ma żadnego poczucia odpowiedzialności, druga zaś posiada poczucie odpowiedzialności silnie rozwinięte, co nadaje znamienny kierunek ich działalności.

§ 2. Tłumy homogeniczne

Tłumy homogeniczne dzie­limy na: sekty, kasty i warstwy.

Sekta przedstawia pierwszy stopień organizacji tłu­mów homogenicznych. Obejmuje ona jednostki często różniące się wychowaniem, pochodzeniem i wykształ­ceniem; łączy je tylko wspólna wiara lub wspólny cel, np. w sektach religijnych i partiach politycznych.

Kasta jest najwyższym stopniem organizacji, jaką tłum może wytworzyć. Podczas gdy sekta łączy ludzi o różnym poziomie wykształcenia i pochodzących z roz­maitych warstw i zawodów, to kasta łączy jednostki jednego i tego samego zawodu, pochodzące na ogół z tych samych sfer i wykazujące mniej więcej jedna­kowy stopień inteligencji, np. kasta wojskowa lub kapłańska.

Warstwa łączy jednostki różnego pochodzenia, zbli­żone do siebie wspólnotą zajęć, podobieństwem spo­sobu życia i warunków otoczenia, jak np. mieszczań­stwo, chłopi itd.

Niniejszą pracę poświęcam przede wszystkim tłu­mom heterogenicznym. Badaniem tłumów homogenicz­nych (sektami, kastami, warstwami) zajmę się później, dlatego też nie będę dłużej tu o nich mówił. Na za­kończenie mych dociekań nad tłumem heterogenicznym podaję niżej krótką charakterystykę kilku jego odmian.



Rozdział drugi

Tłum zwany zbrodniczym



Tłum zwany zbrodniczym — Tłum może być przestępczy z prawnego, lecz nie z psychologicznego punktu widzenia — Zupełna nieświadomość czynów tłumów — Różne przykłady — Psychologia mordercy — Jego rozumowanie, wrażliwość, okru­cieństwo i moralność.

Wydaje się, że nazwa „tłum zbrodniczy" nie jest właściwa dla zbiorowości, która po pewnym okresie podniecenia staje się automatem bez jakiejkolwiek świadomości, czułym na każdą sugestię. Fałszywą tę nazwę przyjmuję jedynie dlatego, że spotkałem się z nią w pracach wybitnych psychologów. Pewne czyny tłumu rozpatrywane same w sobie mogą otrzymać miano zbrodniczych, lecz z równą słusznością można nazwać zbrodniczym czyn tygrysa, kiedy pożera Hindu­sa, pozwoliwszy przedtem poigrać z nim tygrysiątkom.

Każda zbrodnia dokonana przez tłum jest najczęściej wynikiem jakiejś potężnej sugestii, a uczestniczące w niej jednostki działają w przeświadczeniu, że speł­niają swój święty obowiązek. Tej zasadniczej cechy zbrodni dokonanej przez tłum nie spotykamy w zbrodni dokonanej przez zwykłego zbrodniarza. Dzieje zbrod­ni popełnionych przez tłum potwierdzają mój pogląd, na którego poparcie przytaczam typowy przykład za­mordowania gubernatora Bastylii — de Launaya. Po zdobyciu tej twierdzy gubernator znalazł się pośrodku rozwścieczonego tłumu, który bił go do utraty przy­tomności. Chciano go powiesić, odrąbać mu głowę albo przywiązać go do końskiego ogona. Gubernator, bro­niąc się, kopnął jednego z obecnych. Wówczas kteś za­proponował, a tłum to skwapliwie przyjął, aby ten, został kopnięty, odrąbał głowę gubernatorowi. Był to z zawodu kucharz bez pracy, jeden z gapiów, któ­rzy przybyli pod Bastylię z ciekawości, chcąc zobaczyć, co się tam dzieje. Nie wiedząc, o co chodzi, sądził jednak, że skoro domaga się tego wola zgromadzonych, to zabijając gubernatora spełni on czyn patriotyczny, a może nawet zostanie odznaczony medalem. Wziął te-,dy podaną szpadę i uderzył w obnażoną szyję guber­natora, a ponieważ broń była źle wyostrzona, wyciąg­nął z kieszeni scyzoryk z czarną rączką i z wprawą zawodowego kucharza dokonał pomyślnej „operacji"!

Na przykładzie tym widzimy wyraźnie powyżej opi­sany mechanizm: działanie sugestii zbiorowej, przeko­nanie zabójcy, że spełnia dobry uczynek, ponieważ jest poparte jednomyślną decyzją wszystkich obecnych. Tylko prawo może uważać ten czyn za zbrodniczy, nigdy zaś psychologia.

Tłum nazwany zbrodniczym ma te same cechy, któ­re stwierdziliśmy u wszystkich tłumów: poddawanie się sugestii, łatwowierność, zmienność, przesadę uczuć, tak dobrych, jak i złych, specyficzną moralność. Wszy­stkie te właściwości posiadał tłum, który we wrześniu 1792 r. wymordował więźniów, pozostawiając po sobie złowrogą pamięć. Oprę się tu na opisie Taine'a, który korzystał z pamiętników ludzi współczesnych.

Kto poddał myśl tłumowi, aby opróżnił więzienia i wymordował uwięzionych — dokładnie nie wiadomo. Zresztą jest rzeczą mało ważną, czy był nim Danton, co wydaje się prawdopodobne, czy kto inny. Nas ob­chodzi fakt potężnej sugestii, której poddał się tłum.

Tłum ten składał się mniej więcej z trzystu osób i był typowym tłumem heterogenicznym. Oprócz kilku zawodowych włóczęgów w jego skład wchodzili prze­kupnie, różnego rodzaju rzemieślnicy, prywatni urzęd­nicy, agenci handlowi itd. Ulegając potężnej sugestii, podobnie jak ów kucharz, byli święcie przekonani, ż<> spełniają obowiązek patriotyczny. Sami stali się sę­dziami i katami; trudno ich uważać za zwykłych zbrod niarzy. Przeświadczeni o* świętości swego obowiązku, zaczynają od utworzenia pewnego rodzaju trybunału, po czym natychmiast bierze górę charakter pierwotnej umysłowości tłumu i jego poczucie sprawiedliwości. Aby nie sądzić każdego z osobna, z powodu wielkiej liczby więźniów, postanowiono wymordować wszystkie li szlachciców, księży, oficerów i służbę królewską, t j. tych, których zawód był wystarczającym dowodem winy w oczach tłumu. Po wyglądzie i zdaniu znajo­mych osądzono pozostałych. Takie postanowienie za­dowoliło tłum, który ze spokojem przystąpił do rzezi, dając upust swemu okrucieństwu. Okrucieństwo nic przeszkadzało, co zresztą zdarza się w tłumie, wystę­powaniu uczuć wręcz przeciwstawnych, np. tkliwości, która przecież krańcowo różni się od okrucieństwa.

„W zgromadzonym tłumie można było zauważyć objawy sympatii i czułości — owych zasadniczych, cech paryskiego robotnika. Jeden z przywódców, dowie­dziawszy się, że uwięzionym nie dano w ciągu dwu­dziestu sześciu godzin ani kropli wody, chciał zabić niedbałego dozorcę i byłby to zrobił, gdyby nie prośby samych więźniów. Każdego uwolnionego przez trybu­nał tłumu z uniesieniem i wśród oklasków witają za­równo strażnicy więzienni, jak i mordercy".

 W czasie tych scen panuje wesołość, chociaż równocześnie mor­duje się niewinne ofiary. Dookoła trupów rozlega się śpiew i odbywają się tańce; tłum kładzie specjalne ławki „dla pań", aby mogły przypatrywać się śmierci arystokratów. Tłum potrafi też dać dowody wyrafino­wanej sprawiedliwości. Kiedy jeden z morderców uża­lał się, że kobiety dalej siedzące nie widzą dobrze i że tylko część obecnych ma przyjemność zadawania ciosów arystokratom, postanowiono, iż każdy skazany na śmierć musi podejść do wszystkich z osobna, przy czym nie wolno było uderzać ostrzem szabli, by nie tylko jeden miał przyjemność zabicia arystokraty. W wię­zieniu La Force skazańców rozbierano do naga, następ­nie męczono, a gdy się to tłumowi znudziło, zabijano.

Mordercy ci posiadają sumienie i moralność tłumu, o czym wyżej mówiłem. Faktem jest bowiem, że nikt nie zabierał sobie ani klejnotów, ani pieniędzy ofiar, lecz wszystko składano w ręce władzy.

Wszystkie te czyny są wynikiem rozumowania ce­chującego duszę tłumu. Po morderstwie dokonanym na 1500 wrogach ludu ktoś zauważył, co też zyskało aplauz tłumu, że i w innych więzieniach na­leży uczynić to samo, ponieważ siedzący w więzieniu to darmozjady. Zresztą i między nimi znajdują się wrogowie ludu, jak np. pani Delarue, wdowa po tru­cicielu: „Ona się wścieka ze złości, że jest w więzieniu; gdyby mogła, spaliłaby Paryż. Myślała o tym, zdaje się, że to powiedziała, na pewno to powiedziała. Jest więc wrogiem ludu, należy zatem ją zabić".

Po takim dowodzeniu tłum zaczyna nowe mordy, nie szczędząc nawet kilkudziesięciorga dzieci w wieku od 12 do 17 lat, albowiem i one — według przekonania tłumu — z pewnością staną się wrogami ludu, a za­tem w imię dobra publicznego należy je zabić. Po kil­ku dniach tych strasznych mordów zabójcy uspokoili się i zaczęli myśleć o odpoczynku. Byli przekonani, że wiernie służyli ojczyźnie, zgłosili się do władz po na­grodę, a najzacieklejsi domagali się orderów. W dzie­jach Komuny z roku 1871 mamy wiele faktów po­dobnych, a takie same przykłady, może nieraz i gorsze, będą się powtarzały w miarę wzrostu znaczenia tłu­mów i w miarę ustępliwości władz wobec żądań tłumu.       



Rozdział trzeci

Sądy przysięgłych



Sądy przysięgłych — Ogólna charakterystyka tych sądów — Statystyka wykazuje, że wyroki nie zależą od składu sądu — Co wywiera wpływ na sędziów? — Znikome działanie rozu­mu — Jakimi metodami przekonują znakomici obrońcy? — Przestępstwa, wobec których sędziowie są pobłażliwi bądź surowi — Użyteczność instytucji sędziów przysięgłych i nie­bezpieczeństwo, jakie wynikałoby z zastąpienia ich przez sę­dziów zawodowych.



Nie mogąc omawiać tu wszystkich rodzajów sądów, zajmę się tylko badaniem najważniejszych z nich, tj. sądów przysięgłych. Stanowią one znakomity przykład tłumu heterogenicznego o określonej nazwie. Cechują się podatnością na sugestie, przewagą uczuć nieświa­domych, małą zdolnością rozumowania, wpływem przywódców itd. Zbadanie tej grupy tłumów da nam sposobność poznania niektórych błędów, jakie popeł­niają osoby nie znające psychologii zbiorowości.

W sądzie przysięgłych mamy przede wszystkim dobry przykład tej roli, jaką w postanowieniach odgrywa stopień rozwoju umysłowego elementów tworzących tłum. Wiemy już, że jakieś zgromadzenie, które ma wydać opinie w kwestii nie tyczącej jego zawodu, nigdy nie kieruje się rozumem, a inteligencja nie odgrywa tu żadnej roli. Uczeni i artyści tworzący zbiorowość nie potrafią w kwestiach ogólnych wydać lepszego sądu niż zbiorowość murarzy i szewców. Przed rokiem 1848 władza wykonawcza dobierała starannie osoby mające tworzyć sąd przysięgłych i szukała ich przede wszy­stkim w sferach wykształconych: wśród profesorów, urzędników, lekarzy itd. Obecnie sądy te tworzą głów­nie drobni kupcy i przedsiębiorcy oraz urzędnicy. Statystyka wykazuje jednak, że mimo zasadniczych różnic w składzie osobowym wyroki sądów przysięgłych są prawie jednakowe. Ujął to w następujący sposób w swych Pamiętnikach były prezes sądu, Bćrard des Glajeux:

„Obecnie dobór ławy przysięgłych spoczywa w rzeczy­wistości w ręku radców miejskich, którzy jedynie zgodnie ze swym upodobaniem wpisują na listę lub skreślają pewne jed­nostki, zależnie od potrzeb swej polityki i wyborów... Większość tak skombinowanej listy stanowią drobni kupcy, których daw­niej nie wybierano, i urzędnicy z podrzędnych biur... Na ławie przysięgłych zacierają się różnice przekonań i zawodów, po­nieważ większość osób przejmuje się swoją rolą sędziego z za­pałem świeżo nawróconych, co ujednostajnia uczucia i poglądy na przedstawioną im sprawę; wskutek tego jedność werdyktów jest prawie niezmienna".

Zapamiętajmy z przytoczonego ustępu bardzo słusz­ny wniosek, a odrzućmy dowodzenie, ponieważ nie wytrzymuje ono krytyki. Niechaj nie dziwi nas słabość tego dowodzenia, ponieważ psychologia tłumów, a więc i sądów przysięgłych, jest nie znana zarówno sędziom, jak i obrońcom. Na poparcie tego twierdzenia przy­toczę fakt, którego opis znajduje się w Pamiętnikach wyżej wspomnianego autora. Mówi on, że Lachaud, jeden z najtęższych obrońców francuskich, korzystał z przysługującego mu prawa i systematycznie wy­kreślał z listy kandydatów na sędziów przysięgłych wszystkie jednostki inteligentne. Doświadczenie jednak pouczyło go o bezcelowości tych wykreśleń. Obecnie zarówno obrońcy, jak i prokuratorzy, przynajmniej w Paryżu, nie korzystają z przysługującego im prawa, a mimo to wyroki sędziów przysięgłych „ani się nie polepszyły, ani się nie pogorszyły".

Podobnie jak każdy tłum, sędziowie przysięgli są przede wszystkim pod wpływem uczuć, a nie rozu­mowania. „Na nich najsilniej działa — pisze pewien obrońca — widok kobiety z dzieckiem przy piersi albo sieroca dola". „Piękna kobieta, która potrafi oddziałać na zmysły, z pewnością zdobędzie sobie łaskawość ławy przysięgłych".

Jako jednostki potępiają oni pewne zbrodnie i do­magają się surowego ich ukarania, będąc zaś przy­sięgłymi z nadzwyczajną wyrozumiałością mówią o tych zbrodniach, uważając, że ich źródłem są na­miętności. Bardzo rzadko są surowi wobec dziewcząt oskarżonych o dzieciobójstwo, a jeszcze rzadziej wobec porzuconej dziewczyny, która kwasem żrącym oblała twarz swego uwodziciela. Jakby instynktownie wyczu­wali, że takie zbrodnie zbytnio nie szkodzą społeczeństwu, a w kraju, w którym ustawa nie bierze w opiekę uwiedzionej dziewczyny, podobne samosądy odbywać się muszą; dziewczyna ta, wykonując samosąd, spełnia raczej czyn pożyteczny aniżeli szkodliwy, gdyż daje dobrą lekcję przyszłym uwodzicielom.

Sądy przysięgłych, podobnie jak każda inna zbioro­wość, ulegają wszelkiemu prestiżowi, a prezes Glajeux słusznie powiada, że chociaż w składzie demokratyczne, to jednak mają one skłonności arystokratyczne. „Naz­wisko, urodzenie, majątek, sława, obecność znakomi­tego obrońcy, słowem wszystko, co potrafi ich olśnić, decyduje o tym, jaki zapadnie wyrok". Dlatego każdy dobry obrońca oddziałuje przede wszystkim na uczucia przysięgłych, nie siląc się zbytnio na rozumowe do­wody. Jeden ze znanych adwokatów londyńskich, któ­ry zawsze odnosił zwycięstwo przed sądami przysięg­łych, następująco opisał cały sposób postępowania:

„Podczas obrany śledziłem pilnie sędziów przysięgłych. Dzięki wielkiej wprawie czytałem na ich twarzach wrażenia, jakie wywierało każde me zdanie, z czego wysnuwałem odpowiednie wnioski. Dzieliłem przysięgłych na dwie grupy: jedną, już pozyskaną dla oskarżonego i drugą, którą należało pozyskać. Następnie, jeżeli znalazł się przysięgły źle usposobiony do oskarżonego, starałem się wybadać przyczyny tego złego nastawienia. Jest to najważniejsze zadanie obrońcy, gdyż za­sądzenie człowieka może wyniknąć nie tylko z poczucia spra­wiedliwości, ale i z innych powodów".

Określa to dobrze znaczenie sztuki krasomówczej i wskazuje, że z góry przygotowane mowy nie wywie­rają pożądanego skutku na tłum. Mówca powinien zmieniać swą mowę zależnie od wrażenia, jakie wy­warły poprzednie jego zdania na słuchaczach.

Obrońcy wystarcza przekonać tylko tych przysięg­łych, którzy nadają ton opinii ogółu, albowiem w gro­nie przysięgłych, jak w każdej zbiorowości, tylko jedna lub dwie jednostki kierują resztą. „Na podstawie do­świadczenia twierdzę — powiada tenże obrońca — że przed wydaniem opinii należy mieć po swej stronie dwóch lub trzech przysięgłych". Tych właśnie należy pozyskać za pomocą sugestii. Obrońca musi się podobać, bo wtedy ma doskonale przygotowany grunt pod su­gestywne działanie swych słów. W ciekawej pracy o adwokacie Lachaud, znalazłem następujące opowia­danie.

„W czasie swej mowy obrończej Lachaud zwracał szczególną uwagę na jednego lub dwóch przysięgłych, których intuicyjnie uważał za duchowych przywódców całej ławy. Zazwyczaj uda­wało mu się przeciągnąć ich na swą stronę. Pewnego razu znajdował się wśród sędziów kupiec, przed którym na próżno przez trzy kwadranse roztaczał wytrwale najlepsze swe argu­menty. Wtedy Lachaud nagle przerwał swe przemówienie i zwrócił się do przewodniczącego trybunału: «Panie prezy­dencie, proszę kazać opuścić zasłonę w oknie, gdyż słońce pra­wie że oślepia tego pana». Kupiec ten uśmiechnął się i po­dziękował. Już był po stronie obrońcy".

Wielu poważnych pisarzy wystąpiło w ostatnich cza­sach przeciw sądom przysięgłych, domagając się, by sędziów przysięgłych wybierano tylko z warstw wy­kształconych. Wiemy jednak, że to nie wpłynie na ja­kość wydawanych orzeczeń. Niektórzy pisarze doma­gają się zniesienia sądów przysięgłych, popierając swe twierdzenie częstymi omyłkami, jakie popełniają po­wyższe sądy. Niechaj ci pisarze nie zapominają o tym, że błędy, które zarzuca się sędziom przysięgłym, są po prostu wynikiem błędów popełnionych przedtem przez sędziów zawodowych, gdyż oskarżony, stając przed sądem przysięgłych, został już poprzednio uzna­ny za winnego przez sędziów śledczych i prokuratora. Oskarżony ten, stając przed trybunałem składającym się tylko z sędziów zawodowych, straciłby możność zo­stania uniewinnionym, a dowody jego braku winy z góry byłyby uważane za zmyślone. Niechaj duszę człowieka, jego dalszą drogę życia osądza sumienie, nigdy zaś zimne kodeksy i zawodowa rutyna.

Pamiętamy ów słynny proces lekarza X..., oskarżo­nego przez obłąkaną dziewczynę, że za 30 franków wywołał u niej sztuczne poronienie. Śledztwo pro­wadził dość ograniczony sędzia, wskutek czego lekarz został skazany na galery. Dopiero dzięki interwencji opinii publicznej został on uwolniony od kary na mocy łaski prezydenta Republiki. Poważanie, jakim cieszył się ów lekarz wśród publiczności, dowodziło prawdzi­wości tej strasznej omyłki. Nawet sędziowie zawodowi nie zaprzeczali jego niewinności, ale wiedzeni duchem kastowości starali się przeszkodzić w podpisaniu aktu łaski. W podobnych wypadkach sędziowie błądzą wśród najrozmaitszych domysłów, wikłają się w zbędne szcze­góły, wskutek czego ulegają sugestii publicznego oskar­życiela lub prywatnego obrońcy; ich sumienie zostaje jednak uspokojone, albowiem sprawa, zanim doszła do nich, została przecież dokładnie zbadana przez do­świadczonych sędziów zawodowych.

Tłum powinien mimo wszystko bronić sądów przy­sięgłych, albowiem jest to jedyna instytucja, której żadna indywidualność nie potrafi zastąpić. Szablonowe stosowanie ustaw i surowych kodeksów karnych, bez wniknięcia w duszę oskarżonego, może złagodzić je­dynie ława przysięgłych. Stąd częste pienienie się pro­kuratorów na orzeczenia sędziów przysięgłych. Za­wodowy sędzia, wierzący ślepo w słowa ustawy, sto­suje ją jednakowo zarówno wobec wyrafinowanego zbrodniarza, jak i nieszczęsnej, uwiedzionej dziewczy­ny, którą zawód miłosny i nędza pchnęły do dziecio­bójstwa lub morderstwa uwodziciela. Sędziowie przy­sięgli instynktownie odróżniają winę mordercy od winy uwiedzionej dziewczyny i nie potrafią zastosować do obydwu kategorii przestępstw jednakowego wymiaru kary.

Znając dobrze psychikę kast i psychikę innych ro­dzajów tłumu, w każdym przypadku, gdybym był nie­słusznie oskarżony, wolałbym być sądzony przez ławę przysięgłych aniżeli przez sędziów zawodowych. Słusz­na jest obawa przed rosnącą potęgą tłumu, ale groź­niejsza jest potęga pewnych kast. Tłum bowiem można za pomocą odpowiednich działań przekonać i opano­wać, kasty zaś prawie że nigdy.

Rozdział czwarty

Tłum wyborczy



Ogólna charakterystyka tłumu wyborczego — Jak można go przekonać? — Zalety, jakie powinien posiadać kandydat — Dlaczego robotnicy i chłopi tak rzadko wybierają kandydatów spośród siebie? — Oddziaływanie słów i formułek na wybor­ców — Charakterystyka psychiki wyborców — Jak kształtuje się opinia wyborców? — Potęga komitetów — Stanowią one najgorszą formę tyranii — Komitety rewolucyjne — Mimo ma­łej wartości psychologicznej powszechne głosowanie nie może być niczym zastąpione.



Tłum wyborczy, to znaczy zbiorowość powołana do wyboru przedstawicieli do pewnych ciał z władzą wy­konawczą lub prawodawczą, należy do kategorii tłu­mów heterogenicznych. Jego działalność polega na wy­borze kandydatów, cechują go zatem właściwości po­wyżej opisane, a mianowicie: zanik zdolności rozumo­wania, brak krytycyzmu, drażliwość, łatwowierność i prostota uczuć. Ulega on przemówieniom swych przy­wódców, którzy ciągle jedno i to samo powtarzają, stawiają nie udowodnione twierdzenia, otaczają się prestiżem i liczą na działanie zaraźliwości.

Zbadajmy sposoby, mocą których można tłum ten opanować, a zrozumiemy dokładnie jego psychikę.

Najważniejszą właściwością, jaką powinien posiadać kandydat, jest prestiż. Ani zdolności, ani nawet talent nie zastąpią potęgi osobistego prestiżu. Mając prestiż, kandydat wprost narzuca się tłumom bez jakiejkolwiek dyskusji. Tłumy wyborcze, których większość stano­wią chłopi i robotnicy, rzadko wybierają przedstawi­cieli ze swej warstwy społecznej, ponieważ nie mają oni żadnego prestiżu. Kiedy zaś wybierają przedstawi­ciela ze swego łona, to jedynie pod naciskiem rygory­stycznych partii, zwących się chłopsko-robotniczymi, albo w imię chwilowego złudzenia, że w ich ręku spo­czywają losy dalszego rozwoju społeczeństwa.

Sam prestiż jednak nie zapewni kandydatowi po-i wodzenia. Trzeba schlebiać próżności tłumu i pragnie­niom wyborców, trzeba nadskakiwać każdemu wybor­cy i nie żałować najbardziej fantastycznych obietnic; trzeba umieć grać na niskich instynktach, trzeba pra­wie zawsze licytować się „w dawaniu" ze swymi prze­ciwnikami. Jeżeli wyborca jest robotnikiem, należy wszczepiać w jego duszę jad przeciw pracodawcy. Prze­ciwnika musi kandydat odzierać ze czci i powtarzać, że jest on łotrem, a jego nieprawości są znane światu; ciągłe powtarzanie tych twierdzeń odniesie pożądany skutek. Fakty mające udowodnić te twierdzenia są zby­teczne. Jeżeli przeciwnik nie zna psychologii tłumu, będzie starał się odeprzeć kłamliwe twierdzenia przez dostarczanie należytych dowodów, zamiast zbijać je równie oszczerczymi twierdzeniami, bo jedynie ten spo­sób zapewnia szansę wygrania.

Pisany program kandydata nie powinien być zbyt kategoryczny, bo to daje broń do ręki przeciwnikowi w późniejszych walkach; nie powinien on natomiast szczędzić ustnych obietnic; może bez obawy obiecy­wać największe reformy. Przesadne te obietnice ro­bią na razie pożądane wrażenie, a nie wiążą na przy­szłość. Wyborcy naprawdę nie troszczą się o spełnie­nie obietnic wybranych przez siebie posłów.

Widzimy, że do tłumu wyborczego odnoszą się te same metody przekonywania, o których mówiliśmy w poprzedzających rozdziałach. To samo tyczy się słów i haseł, których tajemniczą władzę już wykazaliśmy. Mówca, umiejący ich używać, bez trudu poprowadzi tłum, dokąd uzna za stosowne. Takie powiedzenia, jak brudny kapitał, nikczemni wyzyskiwacze, zasługujący na podziw robotnik itd., chociaż nieco wytarte, po trafią zawsze oddziaływać na masy. Kandydat, który ujmie swój program w mgliste formuły, gdzie będzie wszystko i nic, ma zapewnione powodzenie. Krwawa rewolucja hiszpańska w 1873 r. została wywołana przez takie właśnie twierdzenia. Przytoczę tu opis wybuchu tej rewolucji przez jednego ze współczesnych:

„Radykałowie dokonali nagle odkrycia, że republika uni­tarna to zamaskowana monarchia. Kortezy, chcąc pójść na rękę radykałom, proklamowały jednomyślnie republikę fede­ralną, chociaż większość głosujących nie zrozumiała znaczenia słów «republika federalna». To nowe hasło opanowało wszy­stkich. Zdawało się, że na Ziemi nastąpi okres szczęścia i cnoty. Pewien republikanin czuł się śmiertelnie obrażony, kiedy jego przeciwnik odmówił mu tytułu federalisty. Na ulicach pozdra­wiano się: «Niech żyje republika federalna!» 1. Cóż to właściwie było, owa «republika federalna»? Niektórzy rozumieli przez nią usamodzielnienie się poszczególnych krajów, na wzór Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, inni pełną decentralizację administracji i sądownictwa, inni znowu zniesienie wszelkiej władzy, początek wielkiego przewrotu społecznego. Socjaliści z Barcelony i Andaluzji żądali pełnej niezależności gmin, chcąc podzielić Hiszpanię na 10 tysięcy niezależnych okręgów, które by same stanowiły dla siebie prawa, przy czym naprzód miano znieść armię, żandarmerię i więzienia. Na Południu powstał bunt, który opanował wsie i miasta. Każda wieś niszczyła w pierwszym rzędzie telegrafy i koleje żelazne, aby w ten sposób uniezależnić się od sąsiadów i Madrytu. Naj­mniejsza wioska dążyła do udzielności. Zamiast federacji autonomicznych krajów nastąpił gwałtowny rozkład całego państwa na drobne okręgi, szerzące mord i pożogę, a cały kraj stał się widownią krwawych ofiar'*.

Zaznajomienie się ze sprawozdaniami ze zgromadzeń wyborczych da nam jasne pojęcie o małym wpływie, jaki wywiera na tłum rozumowanie. Nie znajdujemy w nich nic poza miotanymi obelgami i gołosłownymi twierdzeniami. Z wielkiej liczby podobnych sprawo­zdań w dziennikach, przytaczam następujące:

„Kiedy jeden z organizatorów zgromadzenia wzywa do wyboru przewodniczącego zgromadzenia, zrywa się straszna burza. Anarchiści opanowują scenę i chcą przemocą zdobyć prezydium. Socjaliści w ogólnym rozhoworze nie ustępują anar­chistom. Rozpoczyna się bójka; jedni drugich nazywają zdraj­cami — chociaż nie wiedzą, co zostało zdradzone... jakiś oby­watel z podbitym okiem wyrywa się z tłumu. Wreszcie wśród ogólnego zamieszania potrafiono wybrać przewodniczącego, którym został towarzysz X. Przemówienie swe zaczyna on atakiem na socjalistów, którzy przerywają mu okrzykami: «Kretyn! Bandyta! Kanalia!», na co przewodniczący odpowiada krótkim wywodem, że socjaliści to «blagierzy i idioci»".
„Pewne stronnictwo robotnicze zwołało do sali przy ulicy Faubourg-du-Temple zgromadzenie w celu omówienia spraw związanych z obchodem pierwszego maja. Zalecano zachowanie zimnej krwi podczas obrad. Na wstępie jeden ze zgromadzonych nazwał socjalistów «kretynami» itp. Rozpoczęła się wrzawa i obopólne miotanie obelg, a w końcu przyszło do bójki. Za­częto rzucać krzesłami, ławkami, stołami itd."

Nie należy mniemać, że tego rodzaju dyskusje są właściwe tylko pewnej określonej klasie wyborców i zależą od ich pozycji społecznej. W każdym zgroma­dzeniu bezimiennym dyskusja przybiera te same for­my. Mówiłem już o tym, że w tłumie poziom umysło­wy jednostek wyrównuje się, przy czym równanie na­stępuje do inteligencji przeciętnej jednostki. Jako przy­kład przytoczę sprawozdanie z zebrania studentów, za­mieszczone w „Temps" z 13 lutego 1895 r.:

„Hałas ciągle wzrastał i żaden mówca nie mógł wypowie­dzieć dwóch zdań, żeby mu nie przerwano. Co chwila rozlegały się donośne krzyki ze wsze-ch stron. Słychać było oklaski i gwi­zdy oraz gorące dyskusje, jakie toczyli między sobą zgromadze­ni. Potrząsano laskami i walono w podłogę i ławki. W ogólnym rozhoworze nie można było się zorientować, kto co chce".

Można zapytać, w jaki sposób w tych warunkach może sobie wyborca wytworzyć jakikolwiek sąd. Py­tanie takie dowodziłoby jednak złudzenia co do stop­nia swobody, z jaką tłum może sobie tworzyć poglądy. Poglądy tłumu są zawsze narzucane przez ludzi przed­stawiających pewną ideę, nigdy zaś wyrozumowane i oparte na bezstronnym rozważaniu faktów. W przy­padkach, o których tu mówimy, poglądy i głosy wy­borców są kierowane przez komitety wyborcze, w któ­rych rej wodzą szynkarze i jednostki spod ciemnej gwiazdy, mające wielki wpływ na masę robotników albo dzięki wielkiemu zadłużeniu tychże, albo dzięki płytkiej demagogii i faktom zmyślonym przez chorą wyobraźnię. Schćrer, jeden z szermierzy współczesnej demokracji, w ten sposób określa komitet wyborczy: „Jest to sprężyna wszystkich naszych instytucji, najgłówniejsza część naszej machiny politycznej. Komi­tety wyborcze rządzą obecnie Francją" 2. Dlatego nie­trudno jest je opanować, byle tylko zastosować odpo­wiednie środki. Taka jest psychika tłumu wyborczego; niczym nie różni się ona od psychiki innych tłumów, nie jest od niej ani gorsza, ani lepsza.

Nie chcę wysnuwać tu wniosków przeciw powsze­chnemu prawu wyborczemu. Ale niedomagania i błędy powszechnego głosowania są nazbyt widoczne, aby można było je pominąć. Jest pewne, że cywilizacja jest dziełem mniejszości ludzi światłych, stanowiących wierzchołek piramidy, której stopnie w miarę obniża­nia się wartości umysłowych rozszerzają się, obejmując coraz niższe warstwy narodu. Panowanie warstw niż szych, posiadających jedynie liczebną przewagę, nie może przyczyniać się do rozwoju cywilizacji; twierdzę, że w powszechnym prawie wyborczym tkwi wielkie niebezpieczeństwo dla cywilizacji. Sprowadziło ono już na nas parę najazdów nieprzyjacielskich, a przygoto­wując zwycięstwo socjalizmu, każe nam drogo zapła­cić za chore urojenia wszechwładnych mas.

Zarzut ten, słuszny z teoretycznego punktu widzenia, w praktyce nie posiada zbytniego znaczenia, jeżeli przypomnimy sobie niezwyciężoną potęgę idei prze­kształconych w dogmaty. Dogmat wszechwładzy mas także ze stanowiska filozofii nie wytrzymuje krytyki. Nie można jednak zaprzeczyć, że ma on wielką moc, nie mniejszą od posiadanej przez dogmaty religijne. Wyobraźmy sobie współczesnego wolnomyśliciela prze­niesionego raptownie w pełne średniowiecze. Trudno przypuścić, by otoczony potęgą idei religijnych — pró­bował je zwalczać lub oskarżony o kontakty z diabłem oraz udział w sabatach czarownic, za co groziło spale­nie na stosie — przeczył istnieniu diabła i sabatów.

Z wierzeniami mas nie dyskutuje się, jak nie dysku­tuje się z huraganem. Dogmat powszechnego prawa wyborczego posiada obecnie taką samą moc, jaką w średniowieczu miały dogmaty religijne. O powszech­nym głosowaniu mówi się dziś z większym pochleb­stwem, aniżeli mówiło się niegdyś do Ludwika XIV. Tylko czas jest zdolny je przezwyciężyć.

Zwalczanie tego dogmatu byłoby i z tego powodu bezcelowe, że „w epoce równości — jak powiada słusznie Tocqueville — ludzie na mocy swego podo­bieństwa nie mają wzajemnego zaufania do swych sądów. Ale to podobieństwo budzi w nich prawie nie­ograniczoną wiarę w trafność sądu ogółu. Sądzą bo­wiem, że skoro wszyscy są w stanie wydać słuszny sąd, to prawda musi być po stronie większości”.

Nie przypuszczam, by przy ograniczeniu powszech­nego prawa wyborczego, np. przez cenzus naukowy, można było osiągnąć lepsze wyniki. Nie mogę na to się zgodzić z powodów, które przedstawiłem powyżej, mówiąc o umysłowej niższości każdego tłumu, bez względu na jego skład. Tłum obniża poziom umysłowy jednostek na czas, w którym są jego członkami, a de­cyzja 40 członków Akademii Francuskiej w sprawach niefachowych nie będzie inna niż decyzja 40 wo­ziwodów. Sama znajomość greki lub matematyki, ar­chitektury, medycyny lub praw nie daje nikomu na­leżytego poglądu na kwestie społeczne. Gdyby ci lu­dzie, posiadający rozległą wiedzę fachową, sami byli wyborcami, ich decyzje nie byłyby lepsze od uchwa­lanych przy powszechnym prawie wyborczym. Kiero­waliby się oni jedynie uczuciami i duchem swego stronnictwa. Można by więc łatwo wpaść w tyranię kast. Powszechne prawo wyborcze, obojętnie jakie będzie, we wszystkich państwach, bez względu na ich ustrój, ma ten sam charakter i jest wyrazem potrzeb oraz nieuświadomionych dążeń danej rasy. Przeciętna wy­branych jest w każdym narodzie wyrazem duszy rasy i z pokolenia na pokolenie nie ulega wielkim zmianom, chociażby pozornie dokonany większy przewrót wska­zywał na zupełnie co innego.

Wróciliśmy więc powtórnie do tego zasadniczego pojęcia rasy, z którym spotykaliśmy się już dość często, oraz do wysnuwanego zeń wniosku, że instytucje i rzą­dy są jej pochodną, a nawet chwilowe pójście przeciw tendencjom rasy zmusi je do powrotu, gdyż o losach narodu stanowi przede wszystkim dusza rasy, tzn. owe odziedziczone tradycje i charakter, składające się na tę duszę. Rasa i splot wymagań codziennego życia — oto potężne, a tajemnicze władze, w których ręku spo­czywa los każdego narodu i każdej jednostki.



1 Salud y republica federal!

2 Komitety, bez względu na swą nazwę, czy to będą kluby, syndykaty itd., stanowią jedno z największych niebezpie­czeństw potęgi tłumu. Będąc bezosobowe, są najbardziej dotkliwą formą tyranii. Przywódcy komitetów są wolni od wszelkiej odpowiedzialności, ponieważ każde ich słowo, każdy czyn są kierowane w imieniu komitetu. Na j okrutniejszy tyran nie podpisałby tylu wyroków śmierci co francuskie komitety rewolucyjne. Panowanie tłumów to rządy komitetów, dema­gogów, a rządy komitetów to oddanie władzy w ręce płytkich demagogów. Nie można sobie wyobrazić dzikszego despotyzmu.     


Rozdział piąty

Zgromadzenie parlamentarne



Tłum parlamentarny ma większość cech tłumu heterogenicz­nego nieanonimowego — Uproszczenie opinii — Podatność na sugestie i jej granice — Opinie niezmienne a opinie ulegające zmianie — Dlaczego przeważa niezdecydowanie? — Rola przywódców — Źródła ich znaczenia — Ich władza jest abso­lutna — Składniki ich sztuki krasomówczej — Słowa i obra­zy — Psychologiczna konieczność: przywódcy muszą być na ogół przekonani i ograniczeni — Mówca nie cieszący się presti­żem nie może wyłożyć swoich racji — Przesada uczuć, dobrych lub złych, na zgromadzeniach — Niejednokrotnie cechuje je automatyzm — Istota zgromadzenia parlamentarnego — Kiedy różni się ono od zwykłego tłumu? — Wpływ fachowców na kwestie zasadnicze — Poglądy stałe i poglądy niestałe w zgro­madzeniach parlamentarnych — Przywódcy stronnictw winni mieć prestiż i znać potęgę słów i haseł — Zgromadzenia parlamentarne pilnie strzegą jedynie, by jawnie nie występo­wano przeciwko uświęconym hasłom i słowom.



Zgromadzenia parlamentarne należą do grupy tłu­mów heterogenicznych, o określonej nazwie. Mimo że sposób ich wyboru różni się stosownie do epoki i na­rodu, mają one wiele podobnych właściwości. Dzia­łanie rasy potęguje lub łagodzi niektóre z tych właści­wości, ale nie może ich całkowicie usunąć. Zgromadze­nia parlamentarne tak różnych krajów, jak Grecja, Włochy, Portugalia, Hiszpania, Francja, Ameryka, wy­kazują w swych dyskusjach i uchwałach wielkie po­dobieństwo i sprawiają władzy wykonawczej jednako­we trudności.

Ustrój parlamentarny jest ideałem niemal wszystkich narodów cywilizowanych, a moc swą czerpie z błęd­nego, ale powszechnie przyjętego poglądu psychologicznego, że znaczne grono ludzi posiada więcej kwalifi­kacji do powzięcia uchwały rozumnej i niezależnej aniżeli szczuplejsza garstka.

Zgromadzenia parlamentarne mają wszystkie cha­rakterystyczne właściwości tłumu: prostotę poglądów, drażliwość, podatność na sugestie, przesadę w uczu­ciach i decydujący wpływ przywódców. Dzięki specy­ficznemu swemu składowi przedstawiają one pewne różnice, które omówię poniżej.

Najważniejszą właściwością tych zgromadzeń, szcze­gólnie w narodach romańskich, jest to, że chciałyby za pomocą najprostszych zasad abstrakcyjnych i ogólnych praw rozwiązywać najzawilsze kwestie społeczne; nie liczą się one z praktycznym zastosowaniem powzię­tych uchwał.

Każda partia ma, co jest oczywiste, odrębne zasady; ale każda partia, wskutek tego, że stanowi zbiorowość, ocenia przesadnie wartość swych zasad, a nierzadko posuwa się do ostateczności. Dlatego charakterystyczną cechą wszystkich parlamentów jest wydawanie opinii krańcowych.

Typowym przykładem tego prymitywizmu byli Jakobini z epoki Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Dogma­tyczni i logiczni, z umysłami pełnymi nieokreślonych ogólników, zajmowali się tylko stosowaniem swych zasad, bez liczenia się z biegiem wypadków. Słusznie powiedziano o Jakobinach, że przeszli oni przez Re­wolucję, nie widząc jej wcale. Jakobini wyobrażali so­bie, że przy pomocy swych zasad potrafią przekształcić całe społeczeństwo i pierwotną fazą rozwoju społecz­nego zastąpić wyrafinowaną cywilizację. Środki, ja­kich używali do urzeczywistnienia swych fantazji, były nie mniej fantastyczne. Dodać należy, że Żyrondystów, Górali itd. ożywiał ten sam duch.

Zgromadzenia parlamentarne cechuje wielka podatność na sugestie i prestiż, jakim się cieszą przywódcy. Lecz ta podatność na sugestie ma w nich bardzo wy­raźne granice. W sprawach dotyczących lokalnych in­teresów każdy członek zgromadzenia ma stałe i nie­zmienne zdanie, którego nie zmieni nawet pod wpły­wem najsilniejszych argumentów. Talent nowego Demostenesa nie potrafiłby wpłynąć na głosowanie w sprawach takich jak ochrona celna lub przywileje producentów moszczu winnego, jeśli stanowią one żądania wpływowych wyborców. Uprzednia sugestia tych wyborców neutralizuje wszelkie inne, późniejsze wpływy.

W kwestiach ogólnych, jak zmiana ministerstwa, nałożenie nowego podatku itd., nie ma też stałości po­glądów; tu otwiera się pole działania dla przywódców. Jest ono jednak odmienne aniżeli w zwykłym tłumie. Każda partia ma swych przywódców; jeśli zdarzy się, że mają oni jednakowy wpływ na całe zgromadzenie, wówczas poseł, ulegając ciągle sprzecznym sugestiom, będzie zawsze niezdecydowany. To nam wyjaśnia fakt, że wielu posłów w ciągu bardzo krótkiego czasu zmie­nia swe poglądy i głosuje za dodaniem do dopiero co uchwalonej ustawy takiej noweli, która radykalnie zmienia jej znaczenie. Na przykład odbiera się przemy­słowcom prawo dobierania sobie i usuwania robotni­ków, a w kilka godzin później uchwala się nowelę, która znowu przywraca poprzedni stan.

W każdym zgromadzeniu parlamentarnym obok po­glądów stałych znajdujemy poglądy niezdecydowane. Ponieważ spraw ogólnych jest więcej, przeważa nie­stałość, podsycana ciągłą zmianą zapatrywań wybor­ców, których sugestie potrafią nieraz zrównoważyć wpływ przywódców stronnictw. Oni zaś decydują o po­glądach członków swych ugrupowań we wszystkich tych przypadkach, kiedy posłowie nie mają wyrobionego zdania. Przywódcy stronnictw to faktyczni przy­wódcy zgromadzenia parlamentarnego, albowiem lu­dzie połączeni w tłum nie mogą obejść się bez pana. Dlatego uchwały przedsiębrane nieraz olbrzymią więk­szością są wyrazem tylko nieznacznej mniejszości.

Przywódcy w działalności swej bardzo rzadko ucie­kają się do rozumowania, liczą natomiast na swój pre­stiż, od którego zależy ich wpływ w parlamencie. Poz­bawienie przywódcy prestiżu równa się jego politycz­nemu bankructwu.

Prestiż przywódców jest na ogół ich zasługą oso­bistą i nie zależy ani od nazwiska, ani od sławy, arii też od wykonywanego zawodu. Juliusz Simon, mówiąc o wybitnych członkach Zgromadzenia Narodowego z 1848 r., podaje kilka ciekawych przykładów:

„Ludwik Napoleon był niczym — w dwa miesiące później był wszechmocny".

„Wiktor Hugo nie cieszył się powodzeniem. Słuchano go tak jak Feliksa Pyat, który jednak otrzymywał więcej oklasków. «Nie zgadzam się z jego poglądami — rzekł do mnie Yaulabelle, mówiąc o Feliksie Pyat — jest to jednak jeden z najwięk­szych pisarzy i największych mówców Francji». Na Edgara Quineta, umysł rzadki i potężny, nie zwracano wcale uwagi; był w pewnym stopniu popularny przed otwarciem zgromadze­nia; potem tracił znaczenie".

„Zebranie polityczne, to jedyne miejsce na Ziemi, gdzie geniusz lub wielka indywidualność mają jak najmniejsze zna­czenie. Liczy się tylko odpowiednia elokwencja, zasługi od­dane nie Ojczyźnie, ale własnemu stronnictwu. Tylko w obliczu wielkiego niebezpieczeństwa uznano w 1848 r. Lamartine'a. a w 1871 r. Thiersa, Gdy niebezpieczeństwo minęło — zapom­niano o strachu, ale i o wdzięczności".

Tłum, który by rozliczał swych przywódców za zasłu­gi położone dla Ojczyzny lub stronnictwa, straciłby swój specyficzny charakter. Słuchając przywódcy, tłum poddaje się tylko jego prestiżowi, ale nie łączy z tym żadnego interesu czy wdzięczności.

Przywódca cieszący się wystarczającym prestiżem w tłumie ma nad nim prawie nieograniczoną władzę.

Wiadome jest, jak wielkie znaczenie, dzięki swemu prestiżowi, miał przez długie lata pewien poseł, dopóki nie stracił go wskutek wydarzeń natury finansowej. Jednym gestem obalał on ministerstwa. „Dzięki jego wpływom zapłaciliśmy za Tonkin potrójną cenę i tylko połowicznie opanowaliśmy Madagaskar, dobrowolnie wyzbyliśmy się całego państwa nad dolnym Nigrem, straciliśmy dotychczasową pozycję w Egipcie. Przez jego poglądy i dyletanckie teorie polityczne straciliśmy więcej obszarów aniżeli przez klęski Napoleona I". Ale chociaż zbyt drogo on nas kosztował, nie można mieć doń zbyt wielkiej pretensji. Jego wpływ polegał przede wszystkim na tym, że był wiernym wyrazicie­lem opinii publicznej, która w sprawach kolonialnych zgoła była różna od dzisiejszej. Przywódca rzadko wy­przedza opinię. Zazwyczaj dostosowuje się do jej błę­dów.

Oprócz prestiżu, przywódcy stronnictw parlamen­tarnych mają jeszcze inne, omówione już sposoby przekonywania tłumu. Przywódca, chcąc ich używać należycie, musi mieć choćby intuicyjną znajomość psy­chologii tłumów. Przede wszystkim powinien znać ów potężny wpływ pewnych haseł, słów i obrazów, musi przemawiać językiem pełnym stanowczych twier­dzeń — dowody są zbyteczne. Jego styl musi być obra­zowy, rozumowanie zamknięte w granicach kilku ogól­nych pojęć. Tego rodzaju krasomówstwo panuje we wszystkich ciałach ustawodawczych, nie wyłączając parlamentu angielskiego, który uchodzi za najznamie­nitszy.

„Cała dyskusja w angielskiej Izbie Gmin — pisze filozof angielski Maine — polega na wymianie nieokreślonych ogól­ników z jednej strony i dość gwałtownych atakach oso­bistych z drugiej strony. Nieokreślone ogólniki wywierają wprost magiczny wpływ na wyobraźnię szczerze demokra­tyczną. Porywająca forma jest o wiele ważniejsza dla tłumu aniżeli treść włożona w tę formę; porywających ogólników posłowie nie sprawdzają, lecz przyjmują je jako dogmaty".

Wskazywałem już nieraz na potęgę doboru słów, które muszą u słuchających wywoływać jak najżyw­sze obrazy. Jako przykład takiego krasomówstwa przy­toczę tu zdanie wyjęte z przemówienia jednego z przy­wódców parlamentu francuskiego:

„W dniu, w którym ten sam okręt powiezie ku malarycznym okolicom naszych kolonii karnych przekupnego polityka oraz zbrodniczego anarchistę, nawiążą oni ze sobą rozmowę i ukażą się sobie nawzajem jak dwa dopełniające się aspekty jednego i tego samego porządku społecznego".

W przemówieniu tym zawiera się groźba dla wszy­stkich przeciwników mówcy. Przed oczyma słuchają­cych zjawia się malaryczny kraj i okręt, który w razie czego może wywieźć każdego ze słuchających. Mimo woli budzi się głucha obawa, którą zapewne czuli członkowie Konwentu, kiedy Robespierre we właści­wy sobie, nieokreślony sposób groził przeciwnikom ścięciem, zmuszając ich w ten sposób do uległości.

W interesie mówców leży popadanie w jak najwięk­szą przesadę. Mówca, z którego przemówienia przyto­czyłem powyższe zdanie, pozwolił sobie na powiedze­nie, które nie wywołało zbyt gorących protestów, że anarchiści są na żołdzie księży i bankierów, a właści­ciele wielkich przedsiębiorstw zasługują na takie same kary jak anarchiści i wszyscy gwałciciele porządku społecznego. Przemówienia takie nie przemijają bez echa, byleby mówiący w twierdzenia swe wkładał sporą dozę groźby. Wtedy wzbudzi obawę wśród słuchających, którzy jedynie dlatego nie odważą się prote­gować, że boją się, by nie osądzono ich jak zdrajców ub podejrzanych wspólników.

Tego rodzaju krasomówstwo panuje w każdym zgromadzeniu parlamentarnym, szczególnie w okresach przełomowych dla narodu. Pouczające są w tym względzie mowy przywódców Rewolucji Francuskiej. Czytając je, stwierdzamy, że mówca często przerywa przemówienie, by napiętnować jakąś zbrodnię lub wielbić czyjąś cnotę rewolucyjną, albo ni stąd, ni zowąd miota przekleństwa na warstwy rządzące lub zaklina się, że woli śmierć nad niewolę. Po każdym takim wypadzie rozlegają się huczne oklaski, mówca odpoczywa i dalej prawi frazesy.

Zdarzają się przywódcy wykształceni i inteligentni, ale te przymioty umysłu nie przynoszą pożytku. Inte­ligencja bowiem, wykazując złożoność zjawisk, tłu­macząc je i wyjaśniając, czyni człowieka pobłażliwym i w dużym stopniu przytępia ekspansywność przeko­nali i gwałtowność uczuć, bez których żaden apostoł jakiejś idei obejść się nie może. Mowy Robespierre'a uderzają brakiem logicznego związku do tego stopnia, że czytając je możemy co najwyżej dziwić się, iż tak płytki umysł wywarł tak wielki wpływ.

Przerażenie ogarnia mnie na myśl o potędze, jaką człowiekowi otoczonemu prestiżem daje siła przekonań w połączeniu z ciasnotą poglądów. Są to wszakże nie­zbędne warunki, by umieć chcieć i nie lękać się prze­szkód.

W zgromadzeniach parlamentarnych wpływ mówcy zależy prawie wyłącznie od jego prestiżu, nie zaś od dowodów, które przytacza. Nieznany mówca przyta­czający szereg trafnych dowodów i faktów nie będzie słuchany. Były deputowany i bystry psycholog, Descubes, w następujący sposób scharakteryzował posła n k posiadającego prestiżu:

„Wszedłszy na mównicę, wyciąga z teki zwój papieróu systematycznie je rozkłada i z pewnością siebie zaczyna mówić Na wstępie stwierdza, że potrafi przekonać wszystkich słu­chających. Głęboko bowiem zastanowił się nad swymi dowo­dami; cały jest jakby naszpikowany dowodami i liczbami i wierzy, że ma słuszność. Nikt nie potrafi przeciwstawić się jego rzeczowemu dowodzeniu. Wierzy, że koledzy pochwala go, gdyż przedmówcy nie powiedzieli jeszcze nic konkretnego, a dopiero on przedstawi istotę rzeczy. Wkrótce poczyna go dziwić i niepokoić jakiś ruch na sali i hałas. Dziwi się, że jedni nie słuchają go wcale, inni rozmawiają półgłosem, inni znowu przechodzą z miejsca na miejsce. Mówca niepokoi się, marszczy brwi i przerywa na chwilę. Marszałek zachęca go, a on podniesionym głosem ciągnie rzecz dalej. Nie słuchają go. Natęża głos, rzuca się na mównicy, lecz hałas rośnie. Zamie­szanie potęguje się, grozi przerwanie posiedzenia. Wrzask staje się nieznośny".

Zgromadzenia parlamentarne odznaczają się prze­sadą uczuć; są zdolne do największego bohaterstwa, a zarazem i do najgorszych wybryków. Jednostka przestaje panować nad sobą, jest zdolna głosować za tym, co sprzeciwia się nie tylko jej przekonaniom, ale także jej najżywotniejszym interesom.

Dzieje Rewolucji Francuskiej wykazują, do jakiego stopnia zebrania parlamentarne mogą ulegać nieświa­domym popędom i sugestiom, godzącym w ich interesy. Przecież zrzeczenie się przywilejów ze strony szlachty było wielkim poświęceniem, a jednak nie zawahała się ona spełnić je w ową słynną noc na posiedzeniu Kon­stytuanty. Członkom Konwentu zrzeczenie się prawa nietykalności stawiało ciągle przed oczyma widmo śmierci, a mimo to nie zawahali się to uczynić i dzie­siątkowali się wzajemnie, wiedząc dobrze, że gilotyna, na którą posyłali swych kolegów dziś, grozi im samym dniu jutrzejszym. Były to bowiem automaty, które mogły oprzeć się hipnotyzującym je sugestiom. Dosadnie scharakteryzował nam to w swych pamiętni­kach Billaud Varennes, członek Konwentu: ,,Uchwał, powodu których spotykają nas zarzuty, po najwięk­szej części nie życzyliśmy sobie w przeddzień lub dwa dni przedtem. Wywołał je tylko kryzys". I to było prawdą. Podobne objawy nieświadomych czynów zauważyć można w ciągu wszystkich posiedzeń Konwentu.

„Członkowie Konwentu — pisze Taine — przyjmowali i zatwierdzali uchwały, które w nich budziły wstręt, zdobywali się nie tylko na głupstwa, ale i na zbrodnie, gdyż skazywali na śmierć ludzi niewinnych i własnych przyjaciół. Jedno­myślnie i z całkowitym aplauzem lewica złączona z prawicą posyła na szafot Dantona, swego przywódcę i wielkiego wodza Rewolucji. Jednomyślnie, przy ogromnych brawach, prawica złączona z lewicą uchwala najgorsze dekrety rządu rewolu­cyjnego. Jednogłośnie, wśród okrzyków uwielbienia i obja­wów sympatii dla Collota d'Herbois, Couthona, Robespier-re'a, Konwent, uzupełniając się kilkakrotnie za pomocą kooptacji, utrzymuje nadal rząd morderców, którego «Dolina» nienawidzi za jego mordy, a «Góra» dlatego, że ją dziesiątkuje. «Dolina» i «Góra», większość i mniejszość, godzą się wreszcie pomagać własnemu zniszczeniu. Ósmego Termidora po raz drugi podpisują wyrok śmierci dla siebie, wysłuchawszy przez kwadrans mowy Robespierre'a".

Opis ten, chociaż wydaje się zbyt ponury, jest jed­nak prawdziwy. Zgromadzenie parlamentarne zahip­notyzowane pewną ideą staje się niespokojnym stadem, idącym za każdą podnietą. Dobry opis zgromadzenia parlamentarnego z 1848 r. dał nam Spuller, którego trudno podejrzewać o poglądy demokratyczne. Znaj­dujemy tam wszystkie owe przesadne uczucia tłumu i tę nadzwyczajną ruchliwość, dzięki której można prze­chodzić od jednej krańcowości do drugiej.

 „Kłótnie, zawiść i podejrzliwość z jednej strony, z drugie; zaś bezgraniczna ufność i niepohamowana nadzieja dopro­wadziły stronnictwo republikańskie do upadku. Naiwnośr i prostota ducha republikanów była tak wielka jak ich nit ufność. Nie mieli ani poczucia prawa, ani karności, jedyni albo bali się, albo łudzili się, podobnie jak chłopię, u którego spokój walczy z niecierpliwością, a dzikość idzie w parzt z powolnością. Te właściwości cechują charaktery surowe i nie­okrzesane, których nic nie zadziwi, a wszystko może wpro­wadzić w stan osłupienia. Drżą ze strachu i pemi są trwóg albo stają się nieustraszeni i bohaterscy; potrafią rzucić się w ogień, a równocześnie cofną się przed lada cierpieniem.

Nie pojmują ani skutków rzeczy, ani ich wzajemnych związków, sięgają albo zbyt wysoko, albo zbyt nisko, nigdy zaś tam, gdzie potrzeba*, i nie potrafią zachować należytej miary. Są ruchliwsi od wody, odbijają w sobie wszelkie barwy i przybierają wszystkie formy. Czyż więc mogą suv stać podstawą jakiegokolwiek trwałego rządu?!"

Na szczęście omówione powyżej cechy tłumu nie zawsze przejawiają się w zgromadzeniach parlamen­tarnych; występują tylko w pewnych momentach W wielu przypadkach jednostki wchodzące w skład tłumu nie tracą swej indywidualności i dlatego zgro­madzenie może też wydawać doskonałe ustawy. Twór­cami takich ustaw są nieliczne jednostki, które kują daną ustawę w zaciszu swego gabinetu; w ten sposób ustawa uchwalona przez parlament jest w rzeczy­wistości dziełem pojedynczego człowieka lub znikomej garstki. Ustawy te są najlepsze, jeżeli szereg zgubnych poprawek, wniesionych przez pospólstwo parlamentar­ne, nie zabije w nich ducha włożonego przez twórców. Twór tłumu jest zawsze gorszy od tworu jednostki. Tylko specjaliści potrafią uchronić zgromadzenia par­lamentarne od działań zbyt niepowściągliwych i nie­doświadczonych. W takich chwilach fachowiec staje się przywódcą zgromadzenia, nie poddaje się nikomu i zmusza wszystkich do uległości.

Mimo wad i niedomagań zgromadzenia parlamentar­ne są dla narodów zachodniej Europy najlepszą formą rządu, gdyż zabezpieczają je od jarzma tyranii jedno­stek.

Są one ideałem rządów dla filozofów, myślicieli, lite­ratów, artystów i uczonych, dla ludzi stojących na najwyższym stopniu cywilizacji.

Tkwi w nich tylko dwojakie niebezpieczeństwo, a mianowicie: wymuszone marnotrawienie grosza pu­blicznego i wzrastające ograniczanie swobód indywi­dualnych.

Pierwsze niebezpieczeństwo wynika z zadań i braku przezorności tłumów wyborczych. Jeżeli np. jeden z po­słów wystąpi z projektem pozornie odpowiadającym programowi demokratycznemu, przypuśćmy — zażąda emerytur dla wszystkich robotników lub podwyższenia poborów kolejarzy, nauczycieli ludowych itd., to in­ni posłowie, bojąc się wyborców, nie ośmielą się dać powodów do posądzeń, że lekceważą wyborców, gdyby odrzucili wniesiony projekt, chociaż dokładnie zdają sobie z tego sprawę, iż zaciąży on na budżecie, a zu­pełne jego pokrycie będzie wymagać nałożenia nowych podatków. Nowy podatek nie zostanie tak podchwycony przez wyobraźnię tłumu jak fakt, że demokratyczni posłowie nie idą po linii interesów szerokich mas.

Do tej pierwszej przyczyny wzrostu wydatków przy­łącza się druga — konieczność uchwalania wszelkich wydatków na cele lokalne. Nie sprzeciwi się im żaden poseł, są to bowiem żądania wyborców. A żądaniom wyborców swego okręgu może poseł zadośćuczynić jedynie wtedy, gdy dopomaga do tego samego reszcie posłów.

Drugie wspomniane niebezpieczeństwo, chociaż mniej rzuca się w oczy, ma jednak znaczenie bardzo doniosłe. Wynika ono z niezliczonych ustaw — każda ustawa godzi przede wszystkim w jednostkę — które zgroma­dzenia parlamentarne uchwalają, gdyż prostota ducha nie pozwala im przewidzieć następstw i sięgnąć okiem w najbliższą przyszłość społeczeństwa. Niebezpieczeń­stwo to jest zdaje się nie do uniknięcia, ponieważ nie uniknęła go nawet Anglia, która ma względnie dosko­nały rząd, czerpiący swą siłę z parlamentu, a poseł najmniej zależy tam od wyborcy. Herbert Spencer już w jednej ze swych dawniejszych prac wykazał ciągłe zmniejszanie się rzeczywistej wolności. Mówiąc o tej sprawie w swej książce pt. „Jednostka przeciw pań­stwu", w ten sposób wyraża się on o parlamencie an­gielskim:

„Od tego czasu ustawodawstwo poszło wskazaną powyżej drogą. Rozmaite rozporządzenia wkraczające w każdą dzie­dzinę życia stale dążyły do ograniczenia swobód indywidu­alnych, i to w dwojaki sposób: z jednej strony wydawano przepisy liczniejsze z roku na rok i nakładające różnego ro­dzaju przymus na obywatela w takich sprawach, w których do niedawna mógł działać z pewną swobodą. Rozporządzenia te zmuszały obywatela do wykonywania takich czynności, które dawniej zależały od jego woli. Z drugiej znowu strony coraz to większe ciężary publiczne, zwłaszcza na potrzeby lokalne, krępowały coraz bardziej wolność obywatela; za­bierana mu część dochodów ciągle się powiększała, nie mógł nią dobrowolnie rozporządzać, za to sposób wydania jej za­leżał w dużym stopniu od kaprysów urzędników, nie kon­trolowanych przez tych, którzy złożyli dane sumy".

Wymienione powyżej ograniczenia osobistej wolności mają we wszystkich krajach specyficzne przejawy, o których Spencer nie wspomina. Sprawa ta przedsta­wia się następująco: wydawanie niezliczonej ilości przepisów, mających powszechnie charakter ograni­czający, powiększa zakres władzy i wpływ urzędni­ków, których obowiązkiem jest przestrzeganie wyko­nywania tych przepisów. Urzędnicy ci często stają się wprost udzielnymi władcami w danej dziedzinie życia. J Ich potęga rośnie zwłaszcza wtedy, kiedy przy ciągłych [zmianach rządów rząd boi się wytrawnych urzędników, f gdyż tylko oni są stałym elementem władzy wykonawczej; ponadto kasta urzędnicza nie odpowiada przed nikim, jest bezosobowa i nieprzemijająca. Te właści­wości mogą ją zamienić w despotę.

Ciągłe tworzenie, z iście bizantyńskim formalizmem, i ustaw i ograniczających przepisów, ujmujących i kierujących najdrobniejszą czynnością człowieka, zacieśnią coraz bardziej i coraz fatalniej sferę, w której obywatel może się swobodnie poruszać. Społeczeństwa opanowało dziwne złudzenie, że tworzenie coraz to liczniejszych ograniczeń przyczynia się do rozwoju wolności i równości; w imię tego złudzenia narody nakładają na siebie z dnia na dzień coraz silniejsze okowy. Przyzwyczajają się dobrowolnie do chodzenia w jarzmie, w końcu same go szukają, wyzbywają się wszelkiej samodzielności i energii, aż zamienią się w niezdolne do oporu automaty, bez woli i siły.

Jednostka wyzbyta własnej inicjatywy musi jej szukać gdzie indziej. Obywatel zamieniony w powolny automat, nie orientujący się w panujących przepisach i ich zastosowaniach, traci bez reszty energię do walki z przeszkodami na drodze do jego celów, co zmusza państwo do powiększenia zakresu swej działalności. Rząd musi posiadać te zalety i przymioty, z których wyzuto obywateli; rząd musi posiadać ducha inicjatywy, przedsiębiorczości i przewodnictwa. Mózgiem każdego przedsięwzięcia staje się tylko państwo, musi się ono wszystkim opiekować i wszystkim kierować. Państwo staje się wszechmogące i wszechmyślące, mimo nauk wysnutych z przeszłości, że władza takich bogów nie była nigdy ani długotrwała, ani nadzwyczaj silna.

Niektóre narody łączą zupełne ograniczenie swobody działań z zewnętrznym głoszeniem pełnej wolności, która jedynie dla tłumów innych narodów może być zarzewiem ciągłych zaburzeń; jest to następstwem ich zgrzybiałości i złej formy rządu; są to znamiona nad­chodzącego upadku, którego dotąd nie potrafiła unik­nąć żadna cywilizacja.

Opierając się na wskazaniach przeszłości i na obja­wach rzucających się w oczy, dojdziemy do przekonania, że dla wielu współczesnych narodów nadeszła już je­sień, która poprzedza ich upadek. Pewne drogi roz­woju zdają się nieuniknione dla pewnych narodów, powtarzają się one bowiem niejednokrotnie w ciągu dziejów. Nietrudno wskazać poszczególne fazy tego rozwoju. Wskazaniem tych faz zakończymy naszą pracę. 



Zakończenie



Ujmując jednym rzutem oka wszystkie najważniejsze okresy rozwoju i upadku dawniejszych cywilizacji, stwierdzamy u ich zarania garstkę ludzi różnego po­chodzenia, zgromadzonych na jednym miejscu przy­padkowo, czy to skutkiem emigracji, najazdu czy pod­boju. Ludzi tych, różniących się pochodzeniem, wiarą i językiem, łączą tylko więzy wspólnego posłuszeństwa dla na wpół uznanego zwierzchnika. W tych miesza­ninach odnajdujemy jednak nadzwyczaj wyraźne ce­chy psychiczne tłumu: jego przelotną spójność, jego bohaterstwo i bezsiłę, jego gwałtowność i impulsyw-ność. Nie ma w nich żadnej stałości; są to hordy bar­barzyńców.

Czas dokonuje swego dzieła i powoli zaczynają uwi­daczniać się skutki jednostajnego otoczenia, ciągłego krzyżowania i wymagań wspólnego życia. Mieszaniny te, złożone z niepodobnych do siebie jednostek, poczy­nają się stapiać w jedną całość i wytwarzają rasę, tj. zawiązek posiadający wspólne cechy i uczucia, które dziedziczność coraz bardziej utrwala. Tłum zamienia się w naród i zaczyna dzięki temu wychodzić z okresu barbarzyństwa.

Ale wtedy dopiero wydobędzie się z niego, kiedy wśród bezustannych walk i niezliczonych prób wytwo­rzy sobie pewien ideał. Jaki będzie ten ideał — czy będzie nim kult Rzymu, czy potęga Aten, czy zwy­cięstwo Chrystusa — rzecz to obojętna; w każdym razie da on wszystkim jednostkom, będącym cząstkami powstającej rasy, zupełną jedność myślenia i uczuć; w ten sposób jego zadanie zostanie spełnione.

Wtedy dopiero może rozwinąć się nowa cywilizacja, posiadająca własne instytucje i wierzenia, własną sztukę, naukę i specyficzne zapatrywania na poszcze­gólne kwestie. Dążąc do urzeczywistnienia swego ide­ału, rasa osiąga stopniowo wszystkie warunki świe­tności, siły i rozwoju. Nadejdą też dla niej krótkie chwile, w których z pełnego tężyzny narodu zamieni się w tłum, uległy choćby złemu panu, ale i wtedy na dnie zmiennych cech tłumu znajdzie się granitowe podłoże, tj. dusza rasy, która zadecyduje o granicach owych oscylacji i ureguluje działania przypadku.

Po twórczej jednak działalności czasu nastąpi jego niszczycielska praca, której oprzeć się nie mogą ani bogowie, ani ludzie. Po osiągnięciu pewnego stopnia potęgi i złożoności budowy, cywilizacja zaczyna ko­stnieć, a następnie poczyna chylić się ku upadkowi. Nadchodzi dla niej jesień, za którą czai się zimna śmierć.

Oznaką tej ostatniej fazy jest powolny zanik ideału, który był sokiem ożywczym duszy rasy. W miarę jak ginie ten ideał, chwieją się w duszach wszystkie wierze­nia religijne, polityczne i społeczne, które z niego czerpały swą moc.

Wraz z zanikaniem ideału i zdrowej myśli naród zatraca swą spójność, jedność i siłę. Jednostki mogą wprawdzie rozwijać swą indywidualność i inteligencję, ale równocześnie zbiorowy egoizm rasy zostaje zastą­piony przez wybujały egoizm jednostek, którego naj­ważniejszym skutkiem jest wypaczanie charakterów i zanik zdolności do bezinteresownych czynów.

Jednolita całość zamienia się znowu w luźne zbio­rowisko jednostek, utrzymujących się tylko sztucznie przez pewien czas dzięki tradycjom i instytucjom. Rozdarci przez najsprzeczniejsze interesy, nie potrafią sami sobą rządzić; domagają się, by ktoś kierował nawet najdrobniejszymi ich czynami.

Wraz z ostatecznym zatraceniem ideału umiera bez­powrotnie dusza rasy. Zamienia się wtedy w bezduszne zbiorowisko jednostek i staje się tym, czym była na początku — tłumem. Cywilizacja zachwiana u swych źródeł staje się pastwą losu i przypadku. Rozpoczy­nają się rządy tłumów, a u wrót państwa pojawiają się hordy barbarzyńców.

Mimo to cywilizacja długi jeszcze czas może błyszczeć pozorami świetności, może nawet wpływać na nowo rodzące się cywilizacje, w których w czasach ich siły każdy wyczuje, co jest naleciałością z zamarłej cywi­lizacji. Ale robactwo stoczyło już ten wspaniały gmach, który zawali się przy pierwszej burzy.

Każdy więc naród w pogoni za ideałem przechodzi od barbarzyństwa do cywilizacji, a z chwilą upadku ideału umiera. Tak wygląda bieg jego żywota.     



Bibliografia

Dzieła Gustawa Le Bona: La vie. Physiologie hu-maine appliąuee d l'hygiene et d la medecine, 1872; Recher-ches anatomiąues et mathematiąues sur les variations de volu-me du cerveau et sur leurs relations avec Vintelligence) 1879; L'homme et les societes. Leurs origines et leur histoire, 2 t., 1880 -81; La civilisation des Arabes, 1884; Les civilisations de 1'Inde, 1886; Les premieres civilisations de 1'Orient, 1889; L'equitation actuelle et ses principes: Recherches experimen-tales, 1892; Les monuments de l'Inde, 1893; Les lois psycholo-giąues de l'evolution des peuples, 1894 (tłum. poi. Psychologia rozwoju narodów, 1897, 1898); La psychologie des foules, 1895, 36 wyd. 1929 (tłum. poi. Psychologia tlumu, 1899, 1930); La psy­chologie du socialisme, 1898; La psychologie de l'education, 1902 (tłum. poi. Psychologia wychowawcza, b. r. w.); L'evolution de la matiere, 1905; Uevolution des forces, 1907; Psychologie politiąue et la defense sociale, 1910; Les opinions et les croyan-ces, 1911; La Revolution frangaise et la psychologie des revolutionst 1912; Aphorisme du temps present, 1913; La vie des verite s, 1914; Enseignements psychologiąues de la guerre europeenne, 1916; Psychologie des temps nouveauxt 1920; Le deseąuilibre du monde, 1924; L'evolution actuelle du monde, 1927; Bases scientifiąues d'une philosophie de l'histoire, 1931. Literatura; E. Picard Gustave Le Bon et son oeuvre, 1909.

1 Por. moje prace: Psychologię politiąue Opinions et croyan-ces, Róvolution franęaise.

2 Gustaw Le Bon L'homme et les societes, 1881, t. 2, s. 116,

Tłumaczenie: Bolesław Kaprocki